Rezerwat przyrody – jedna z obszarowych form ochrony przyrody w Polsce. Podobne pod względem funkcji tereny chronione powoływane są też w wielu innych krajach na świecie.
Spis treści |
Formy ochrony przyrody zwane rezerwatami istnieją w wielu państwach świata[1]. Z reguły są to chronione przepisami prawnymi i wyłączone z użytkowania obszary przeznaczone na cele ochrony przyrody oraz prowadzenia badań naukowych, a dostęp do nich osób postronnych jest mniej lub bardziej ograniczony[2]. Zazwyczaj są one mniejsze od parków narodowych[3]. Brak jest jednak jednorodnej, międzynarodowej definicji rezerwatów oraz jednorodnych kryteriów ich wyznaczania, a obiekty tego typu w różnych krajach mogą być innaczej zarządzane i chronione[2].
Liczba rezerwatów w Polsce stopniowo rośnie, w 2000 r. było ich 1307, w 2005 r. 1395, a w 2008 r. 1441. Według danych z 2010 roku liczba obiektów tego typu osiągneła 1463, a ich całkowita powierzchnia wynosiła niecałe 165 000 hekatrów, co stanowi około 0,5 procenta powierzchni kraju i 1,6 procenta wszytkich obszarów chronionych w Polsce. Stosunkowo najwięcej rezerwatów znajdowało się wtedy w województwie mazowieckim (181), najmiej w województwie opolskim (35). Średnia w skali kraju wielkość obiektów wynosiła 112,2 hektara, najmiejsza była w województwie opolskim (25,4 ha), największa w województwie warmińsko-mazurskim (289,2 ha)[4].
W Polsce rezerwaty przyrody to jedna z obszarowych form ochrony przyrody. Rezerwat przyrody w brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 r. (art. 13 ust. 1)[5]:
| „ | ...obejmuje obszary zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym, ekosystemy, ostoje i siedliska przyrodnicze, a także siedliska roślin, siedliska zwierząt i siedliska grzybów oraz twory i składniki przyrody nieożywionej, wyróżniające się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi lub walorami krajobrazowymi. | ” |
| — Dz. U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1220 | ||
Przedmiotem ochrony w rezerwacie może być całość przyrody lub szczególne jej składniki, w tym fauna, flora, biota grzybów oraz twory przyrody nieożywionej.
Cały obszar rezerwatu albo jego części mogą podlegać ochronie ścisłej, ochronie czynnej lub ochronie krajobrazowej. Ochrona ścisła polega na nieingerencji w naturalne procesy, ochrona czynna dopuszcza wykonywanie zabiegów ochronnych (np. usunięcie drzew zacieniających stanowisko cennego gatunku rośliny), a ochrona krajobrazowa polega na prowadzeniu gospodarki rolnej, leśnej lub rybackiej w sposób uwzględniający potrzeby przedmiotu ochrony.
Rezerwat ustanawiany jest na mocy zarządzenia regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Likwidacja lub zmniejszenie rezerwatu jest możliwe wyłącznie w przypadku bezpowrotnej utraty jego wartości przyrodniczych. Dla rezerwatu sporządza się na okres 20 lat tzw. plan ochrony – dokument określający cele ochrony, zadania ochronne do wykonania oraz reguły udostępnienia rezerwatu. Plan taki zatwierdza wojewoda po uzgodnieniu z Ministrem Środowiska.
Od początku istnienia w Polsce zdefiniowanej prawnie ochrony rezerwatowej wyróżnia się dziewięć rodzajów rezerwatów. W zależności od głównego przedmiotu ochrony są to[6][7]:
| Rodzaj rezerwatu[7] | Liczba obiektów[4] | Średnia powierzchnia (ha)[4] | Łączna powierzchnia (ha)[4] | Powierzchnia ochrony ścisłej (ha)[4] |
|---|---|---|---|---|
| leśny | 706 | 92 | 64592 | 1623 |
| florystyczny | 180 | 32 | 5672 | 168 |
| torfowiskowy | 171 | 106 | 18075 | 682 |
| faunistyczny | 142 | 308 | 43785 | 372 |
| krajobrazowy | 117 | 213 | 24896 | 888 |
| przyrody nieożywionej | 73 | 29 | 2132 | 28 |
| wodny | 36 | 125 | 4485 | 5 |
| stepowy | 34 | 15 | 514 | 1 |
| słonoroślowy | 4 | 13 | 51 | 0 |
Począwszy od 2005 roku istnieje dodatkowo podział na typy i podtypy mające przypisane oznaczenia kodowe. Stosuje się równolegle dwa podziały, ze względu na główny przedmiot ochrony oraz dominujący typ ekosytemów (każdy rezerwat może zostać przypisany do jednego rodzaju, dwóch typów i dwóch podtypów)[7]. Pozwala to na dokładniejsze określenie zasobów przyrodniczych danego rezerwatu oraz sprawniejsze zarządzanie siecią obszarów chronionych.
