Słowacja, Republika Słowacka (słow. Slovensko, Slovenská republika[6]) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od 1 maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.
Spis treści |
Słowacja to państwo położone w Europie Środkowej, rozpościerające się na obszarze liczącym 49 034,7 km²[7]. Terytorium Słowacji pełni funkcję pomostu między wschodem i zachodem, czyli – między byłym Związkiem Radzieckim a Europą Zachodnią oraz między północą a południem, tj. pomiędzy Skandynawią a Bałkanami[8].
Słowacja znajduje się po południowej stronie wododziałowego łuku Karpat i – w niewielkiej części – na nizinach naddunajskich. Jest krajem górskim, ponieważ 61% jej powierzchni zajmują liczne pasma Karpat Zachodnich, takie jak: Tatry, Białe Karpaty, Małe Karpaty, Niżne Tatry, Rudawy Słowackie, Wielka Fatra, Mała Fatra oraz Karpat Wschodnich, takie jak: Bieszczady i Wyhorlat. Najwyższy punkt Słowacji stanowi tatrzański szczyt górski Gerlach (2655 m n.p.m.). Góry obfitują w rozległe kotliny śródgórskie, z których największe to: Kotlina Koszycka i Kotlina Liptowska. Tereny nizinne zajmują stosunkowo niewielką część powierzchni kraju. Stanowią je trzy niziny: najmniejsza Nizina Zahorska na południowo-zachodnim skraju państwa, największa Nizina Naddunajska nad Dunajem, na południu i na południowym wschodzie Nizina Wschodniosłowacka z najniższym punktem powierzchni państwa przy przecięciu rzeki Bodrog z granicą państwa (94,7 m n.p.m.).
Słowacja należy do strefy klimatu umiarkowanego. Pogórza północnej Słowacji charakteryzują się klimatem chłodnym[9], natomiast niziny południowej Słowacji – ciepłym. Między tymi obszarami zaznacza się klimat umiarkowanie ciepły[10]. Średnia roczna temperatura powietrza waha się od 6 °C do 10 °C (stycznia: od 0 °C do –6 °C; lipca: od 16 °C do 20 °C)[11]. Ilość opadów jest dostateczna (400-1200 mm rocznie), ale na nizinach zdarzają się susze, dlatego też stosuje się sztuczne nawadnianie.
Lasy, głównie iglaste i mieszane, zajmują około 40% powierzchni kraju, z największymi kompleksami leśnymi w środkowej Słowacji. Na Nizinie Naddunajskiej i na Nizinie Wschodniosłowackiej pierwotnie dominował step i lasostep, ale tereny te już dawno zostały zajęte pod intensywne rolnictwo.
Słowacja ma gęstą sieć rzeczną, której 96% należy do zlewni Dunaju (zlewisko Morza Czarnego), a pozostałe 4% – do zlewni Wisły (zlewisko Morza Bałtyckiego). Największe rzeki Słowacji (wg przepływu) to: Dunaj, Wag (Váh), Hron, Morawa (Morava), Bodrog, Latorica, Laborec, a najdłuższe – Wag (Váh; 403 km), Hron (284 km), Ipola (Ipeľ; 232 km), Nitra (197 km), Hornad (Hornád; 193 km), Dunaj (172 km).
Największym i zarazem najgłębszym jeziorem jest Wielki Staw Hińczowy (Veľké Hincovo pleso).
Tereny zachodniej i południowej Słowacji od epoki żelaza zamieszkiwali Celtowie. Do dużego znaczenia doszło plemię Bojów. Budowało ono rozległe grody oppida, np. w miejscu dzisiejszej Bratysławy. Osady te stały się ośrodkami rozwiniętej gospodarki, m.in. wytwarzano w nich monety wzorowane na greckich heksadrachmach.
Wschodnia część kraju znajdowała się w orbicie wpływów trackich i kontrolowana była przez Daków.
W późniejszym czasie ziemiami słowackimi zawładnęły plemiona germańskie, wciąż jednakże istniały skupiska celtyckiej ludności na terenach peryferyjnych. Germanowie tych ziem to głównie Markomanowie na zachodzie i Kwadowie w południowo środkowej części kraju.
W latach 20-50 n.e. Kwadowie założyli królestwo, któremu przewodził Vannius - dawny najemnik rzymski. Było ono zależne od iliryjskiego Królestwa Pannoni.
W późniejszych latach rozwój Germanów spowodował wojny markomańskie, podczas których Rzymianie zapuszczali się na ziemie słowackie. W czasie jednej z takich wypraw (ok. 179 r.) legiony rzymskie doszły aż do okolic dzisiejszego Trenczyna, pozostawiając na skale, na której dziś wznosi się trenczyński zamek, wykutą okolicznościową inskrypcję.
Słowackie ziemie pozostawały w rękach Germanów aż po czasy wielkiej wędrówki ludów, kiedy to wyludniły się na skutek wojny Gepidów z Longobardami.
W VIII wieku na terenach dzisiejszej Słowacji powstało Księstwo Nitrzańskie. W 833 roku zostało podbite przez Mojmira I i odtąd aż do 906 roku obszar ten wraz z Czechami i Morawami tworzył państwo wielkomorawskie. W państwie tym działali m.in. św. Cyryl i Metody. Był to, oprócz XX wieku, jedyny okres w historii kraju, gdy był on związany administracyjnie z Czechami. Od 1001 lub 1003 roku, tereny Słowacji należały do Polski, po czym zostały podbite przez Królestwo Św. Stefana[12]. Od tego czasu stanowiły integralną część Węgier, tworząc jego północne komitaty (Górne Węgry, węg. Felvidék). Północ kraju zamieszkana była przez ludność pochodzenia słowiańskiego, południe zaś stanowiło obszar intensywnej kolonizacji szlachty węgierskiej. Wielkorządcą Górnych Węgier, był w okresie późnego średniowiecza magnat polskiego pochodzenia, Ścibor ze Ściborzyc, w którego posiadaniu była połowa zachodniej Słowacji.
W 1526 roku, wraz z przejściem Węgier pod władanie dynastii Habsburgów Słowacja stała się częścią monarchii habsburskiej.
Status Słowacji w obrębie monarchii habsburskiej pozostawał niezmieniony nawet po reformie konstytucyjnej z 1867 roku, nadal stanowiła część Węgier i nie posiadała autonomii. Idée fixe ówczesnych panslawistów słowackich i czeskich było utworzenie w ramach państwa Habsburgów federacji ludów słowiańskich obejmującej Czechów, Słowaków, Rusinów oraz Słoweńców, mającej być przeciwwagą dla wpływów niemiecko-węgierskich w CK Monarchii (choć wielu Słowaków uważało się za „słowiański szczep węgierski” i ich celem było jedynie uzyskanie szerszej autonomii w węgierskiej części Austro-Węgier). Pomysły te nie zostały jednak zrealizowane z powodu niechęci Węgrów do dzielenia się władzą aż do czasu rozkładu wspólnego państwa w 1918 roku.
Słowacja połączyła się wówczas – niezupełnie dobrowolnie i świadomie – z Czechami tworząc Czechosłowację. Do terytoriów zamieszkanych przez większość słowacką włączono też sporo terenów, gdzie Węgrzy byli większością lub jedyną narodowością – praktycznie cały południowy pas państwa był etnicznie węgierski, również stolica – Bratysława – zamieszkana była przez wielonarodowościową społeczność, wśród której Słowacy stanowili mniejszość. Było to złamanie zasady samostanowienia narodów głoszonej na konferencji w Wersalu – realnym powodem był fakt, że etnicznie słowackie ziemie były w większości mało urodzajne i górzyste, natomiast pas naddunajski obfitował w urodzajne gleby. Węgrzy nigdy się nie pogodzili z utratą ziem zamieszkanych przez rodaków, co było przyczyną napiętych stosunków czechosłowacko-węgierskich w okresie międzywojennym.
Po układzie monachijskim z jesieni 1938 uzyskała szeroką autonomię w ramach Czechosłowacji (własny rząd cieszący się szerokimi kompetencjami). W latach 1939-45 formalnie pozostawała niepodległym państwem (Pierwsza Republika Słowacka na czele z księdzem Jozefem Tiso i Vojtechem Tuką), w rzeczywistości uzależniona była jednak od III Rzeszy. Musiała się jednak zrzec na korzyść Węgier swych terytoriów na południu – z Koszycami włącznie (były to ziemie zamieszkane w większości przez Węgrów oraz Rusinów – Ruś Zakarpacka).
Słowacja wzięła udział w ataku na Polskę w 1939 roku jako sojusznik III Rzeszy[13]. 1 września 1939 roku premier ksiądz Josef Tiso wydał swoim oddziałom rozkaz zaatakowania Polski bez uprzedniego wypowiedzenia jej wojny, co motywował rzekomym zagrożeniem Słowacji przez armię polską. Armia słowacka pod dowództwem Ferdinanda Čatloša[14] zaatakowała Polskę o godzinie 5.00 siłą trzech dywizji w kierunkach: podhalańskim, nowosądeckim i bieszczadzkim[15]. Po upadku Polski w nagrodę Słowacja uzyskała kilkanaście wsi na Spiszu i na Orawie). Słowackie wojsko brało udział również w wojnie niemiecko-sowieckiej 1941-45. 29 sierpnia 1944 wybuchło Słowackie Powstanie Narodowe, które trwało kilka miesięcy. Po jego stłumieniu przez wojska niemieckie dalsze partyzanckie walki trwały do końca wojny.
W 1945 tereny Słowacji wróciły do federacji z Czechami na tych samych zasadach co przed 1938. W 1968 w wyniku reform „praskiej wiosny” rozszerzono autonomię Słowacji (duży wpływ na to miał przywódca państwa Alexander Dubček, sam z pochodzenia Słowak). Pokojowy podział Czechosłowacji na dwa suwerenne państwa nastąpił 1 stycznia 1993.
Słowacja jest republiką demokratyczną o systemie rządów parlamentarno-gabinetowych. Na czele państwa stoi prezydent, wybierany w wyborach powszechnych (od 1999) na kadencję pięcioletnią. Ratyfikuje on umowy międzynarodowe, wysyła i przyjmuje ambasadorów, jest zwierzchnikiem sił zbrojnych. Jego kompetencje w polityce wewnętrznej są ograniczone: nominowanie premiera i rządu, oraz inicjatywy ustawodawczej, możliwość rozwiązania parlamentu przed terminem w określonych konstytucyjnie sytuacjach. Prezydent nie posiada prawa weta. Prezydent dzieli się władzą wykonawczą z premierem, który stoi na czele gabinetu posiadającego poparcie większości jednoizbowego parlamentu – 150-osobowej Rady Narodowej Republiki Słowackiej. Zarówno rząd, jak i prezydent w drodze specjalnej procedury referendalnej mogą zostać odwołani przez społeczeństwo, co jak na Europę Środkową jest rozwiązaniem nader oryginalnym.
Podstawy prawne tworzenia i działalności partii politycznych zawarte są w art. 29 Konstytucji Republiki Słowackiej, w ustawie o zrzeszaniu się w partiach i ruchach politycznych, a także w wybranych postanowieniach ustawy o wyborach do Słowackiej Rady Narodowej. Finansowanie partii uregulowane jest w ustawie o ograniczeniu wydatków partii i ruchów politycznych na propagandę przed wyborami do Rady Narodowej. Partie i ruchy polityczne na Słowacji są jedynymi podmiotami politycznymi, które umożliwiają obywatelom tego państwa zdobycie mandatów parlamentarnych.
Na czele rządu Słowacji stał od 1998 Mikuláš Dzurinda – chrześcijański demokrata. W latach 1998-2002 przewodniczył szerokiej antymecziarowskiej koalicji socjalistów, chadeków i mniejszości węgierskiej. Głównym celem ówczesnego rządu było poprawienie fatalnego wizerunku Słowacji po kilkuletnich rządach Vladimíra Mečiara oraz integracja z UE i NATO. Funkcję prezydenta pełnił w latach 1999-2004 Rudolf Schuster, w kwietniu 2004 Słowacy zdecydowali się powierzyć ten urząd Ivanowi Gašparovičowi, byłemu współpracownikowi (do 2000) Vladimíra Mečiara, przewodniczącemu Rady Narodowej w latach (1992-1998).
W 2002 Mikuláš Dzurinda stanął na czele bardziej jednorodnej ideowo koalicji centroprawicowej (centroprawicowa Słowacka Unia Chrześcijańska i Demokratyczna (SDKÚ), chadecki Ruch Chrześcijańsko-Demokratyczny (KDH), Partia Węgierskiej Koalicji (SMK) i (do 2005) liberalny Sojusz Nowego Obywatela (ANO)). Opozycję stanowiły populistyczno-lewicowy SMER - sociálna demokracia (Kierunek) z byłym działaczem komunistycznym Robertem Fico na czele, Ruch na rzecz Demokratycznej Słowacji (HZDS) Vladimíra Mečiara, Słowacka Partia Narodowa (SNS) kierowana przez Jána Slotę oraz Słowacka Partia Komunistyczna (KSS).
Za drugiej jego kadencji udało się, pomimo obstrukcyjnych działań podejmowanych przez prezydenta Rudolfa Schustera m.in.: wejść do NATO i UE oraz przeprowadzić śmiałe reformy gospodarcze (m.in. podatek liniowy CIT, PIT i VAT na poziomie 19%, niskie koszty zatrudnienia pracowników, ograniczenie wydatków socjalnych, prywatyzacja większości państwowych przedsiębiorstw, komercjalizacja służby zdrowia i państwowego szkolnictwa). Rząd Mikuláša Dzurindy był pierwszym rządem w Europie Środkowej, który wybrano na ponowną kadencję.
W latach 2006-2010 funkcję premiera pełnił Robert Fico, popierany przez lewicowo-nacjonalistyczną koalicję Partii Ludowej – Ruchu dla Demokratycznej Słowacji, Słowacką Partię Narodową oraz zwycięski SMER – sociálna demokracia, którego jest przewodniczącym. Pomimo zwycięstwa Smeru w wyborach parlamentarnych w 2010, Fico nie zdołał utworzyć kolejnego rządu.
W lipcu 2010 władzę w kraju przejęła koalicja czterech partii prawicowych, a stanowisko premiera zajęła Iveta Radičová. Rząd Radičovej nie dotrwał do końca kadencji parlamentu. W październiku 2011 przegrał głosowanie nad wotum zaufania połączone z głosowaniem nad akceptacją programu Europejskiego Funduszu Stabilizacji Finansowej. W konsekwencji, w marcu 2012 odbyły się wcześniejsze wybory parlamentarne, w których większość mandatów uzyskał SMER. 4 kwietnia 2012 na czele nowego rządu stanął ponownie Robert Fico.
Departament Stanu USA w 2010 roku donosił:
Rząd na ogół respektuje prawa swoich obywateli, jednak pojawiły się problemy w niektórych obszarach. Znaczące problemy praw człowieka zawierały nadal doniesienia o złym traktowaniu przez policję Romów i długotrwałe przetrzymywanie w areszcie; ograniczaniu wolności religii, obawach o uczciwość sądownictwa, korupcji w krajowym rządzie, samorządzie terytorialnym i publicznej służbie zdrowia, przemocy wobec kobiet i dzieci; handlu kobietami i dziećmi; społecznej dyskryminacji i przemocy wobec Romów i innych mniejszości[16].
Prawa człowieka są zagwarantowane w Konstytucji Słowacji z 1992 roku i przez wiele międzynarodowych przepisów podpisana przez Czechosłowację i Słowację w latach 1948 i 2006 r.[17]
Słowacja jest państwem unitarnym. Dzieli się na 8 krajów i 79 powiatów. Kraje dzielą się na powiaty (okresy), a te na gminy (obce) miejskie lub wiejskie. Jednostki administracyjne szczebla krajowego i gminnego są również jednostkami samorządu terytorialnego.
| # | Nazwa polska | Nazwa słowacka | Stolica | Powierzchnia (w tys. km²) | Ludność w tys. (2001) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 |  Kraj bratysławski | Bratislavský kraj | Bratysława | 2,03 | 599 |
| 2 |  Kraj trnawski | Trnavský kraj | Trnawa | 4,15 | 551 |
| 3 |  Kraj trenczyński | Trenčiansky kraj | Trenczyn | 4,5 | 606 |
| 4 |  Kraj nitrzański | Nitriansky kraj | Nitra | 6,34 | 713 |
| 5 |  Kraj żyliński | Žilinský kraj | Żylina | 6,79 | 692 |
| 6 |  Kraj bańskobystrzycki | Banskobystrický kraj | Bańska Bystrzyca | 9,46 | 662 |
| 7 |  Kraj preszowski | Prešovský kraj | Preszów | 8,99 | 790 |
| 8 |  Kraj koszycki | Košický kraj | Koszyce | 6,75 | 766 |
 | |||||
| mapa podziału administracyjnego | |||||
| Ekonomiczne dane statystyczne na rok 2005 | |
| – PKB (PSN) – tys. na mieszkańca – PKB – tys. na mieszkańca – wzrost PKB | 96,35 mld USD 17,7 USD 30,7 mld USD 7,9 USD 5,5% |
| waluta: | euro = 100 eurocentów EUR |
| struktura zatrudnienia: | – rolnictwo 5,8% – przemysł 29,3% – usługi 64,9% |
| udział % w PKB | – rolnictwo 5,5% – przemysł 28,4% – usługi 65,9% – budownictwo 9,0% |
| budżet: – dochody – wydatki | 22,7 mld USD 23,2 mld USD |
| inflacja: | 4,4% |
| dług publiczny: | 36,1% PKB |
| dług zagraniczny: | 26,54 mld USD |
| rezerwy złota i dewizy: | 15,5 mld USD |
| siła robocza: | 2,629 mln ludzi |
| bezrobocie: | 10,2% |
| inwestycje | 27,6% PKB |
| tempo wzrostu produkcji przemysłowej | 7,8% |
| źródła energii: | – paliwa kopalne bd – energia wodna bd – energia atomowa bd |
| elektryczność: – produkcja – konsumpcja | 30,57 mld kWh 24,8 mld kWh |
| ropa naftowa: – produkcja – konsumpcja | 3808 bar/d 71 400 bar/d |
| gaz ziemny: – produkcja – konsumpcja | 165 mln m³ 6,72 mld m³ |
| import: | 41,84 mld USD |
| import (najważniejsi partnerzy) | Niemcy: 25,1% Czechy: 19,3% Rosja: 10,5% Austria: 6,1% Polska: 4,7% Węgry: 4,6 Włochy: 4,5% |
| eksport: | 39,64 mld USD |
| eksport (najważniejsi partnerzy) | Niemcy: 26,2% Czechy: 14,1% Austria: 7,1% Włochy: 6,7% Polska: 6,3% Węgry: 5,7 |
 | |||||
| Zmiana liczby ludności Słowacji w latach 1993-2010 (w milionach) |
|---|
| # | Miasto | Ludność | Kraj |    |
|---|---|---|---|---|
| 1 |  Bratysława[19][20] | 430 000 | Kraj bratysławski | |
| 2 |  Koszyce | 235 000 | Kraj koszycki | |
| 3 |  Preszów | 95 000 | Kraj preszowski | |
| 4 |  Nitra | 90 000 | Kraj nitrzański | |
| 5 |  Żylina | 85 000 | Kraj żyliński | |
| 6 |  Bańska Bystrzyca | 85 000 | Kraj bańskobystrzycki | |
| 7 |  Trnawa | 70 000 | Kraj trnawski | |
| 8 |  Martin | 60 000 | Kraj żyliński | |
| 9 |  Trenczyn | 60 000 | Kraj trenczyński | |
| 10 |  Poprad | 60 000 | Kraj preszowski | |
| 11 |  Prievidza | 55 000 | Kraj trenczyński | |
| 12 |  Zvolen | 45 000 | Kraj bańskobystrzycki |
Obiekty wpisane na listę światowego dziedzictwa kulturalnego UNESCO:
Obiekty wpisane na listę światowego dziedzictwa przyrody UNESCO:
Obiekty wpisane na listę dzieł dziedzictwa ustnego i niematerialnego UNESCO:
Ilustracje i media w Wikimedia Commons
Definicje słownikowe w Wikisłowniku
Cytaty w Wikicytatach
Wiadomości w Wikinews
| ||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Czechosłowacja | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1918-1938 | II wojna światowa (1938–1945) | 1945–1948 | 1948–1989 | 1989–1992 | Rozpad | |||||
| Czechy, Morawy, Śląsk Czeski | kraje koronne Austro-Węgier | Pierwsza Republika Czechosłowacka (ČSR) (1918–1938) | Kraj Sudecki i inne tereny zajęte przez III Rzeszę po układzie monachijskim 1938 (1938–1945) | Trzecia Republika Czechosłowacka (ČSR) (1945–1948) | Republika Czechosłowacka (ČSR) (1948–1960) | Czechosłowacka Republika Socjalistyczna (ČSSR) (1960–1990) od 1969- Czeska Republika Socjalistyczna i Słowacka Republika Socjalistyczna | Czeska i Słowacka Republika Federalna (ČSFR) (1990–1992) składająca się z Republiki Czeskiej i Republiki Słowackiej | Czechy (od 1993) | ||
| Druga Republika Czechosłowacka (ČSR) (1938–1939) Zawierająca autonomiczne regiony Słowacji i Ukrainy Karpackiej | Protektorat Czech i Moraw (1939–1945) | |||||||||
| Słowacja | Republika Słowacka (1939–1945) | Słowacja (od 1993) | ||||||||
| Południowa Słowacja i płd. Ukraina Karpacka przyznane w I arbitrażu wiedeńskim (1938) Węgrom, Karpato-Ukraina zajęta przez Węgry 15 III 1939 (1938–1947) | ||||||||||
| Ruś Zakarpacka | USRR (1944/1946–1991) | Obwód zakarpacki Ukrainy (od 1991) | ||||||||
| Czechosłowacki Rząd na Uchodźstwie | ||||||||||
