| Sandomierz | |||||
 Kamienice na Starym Rynku w Sandomierzu | |||||
| |||||
| Dewiza: Sandomierz – Królewskie Miasto | |||||
| Państwo |  Polska | ||||
| Województwo | świętokrzyskie | ||||
| Powiat | sandomierski | ||||
| Gmina | gmina miejska | ||||
| Prawa miejskie | przed 1227 | ||||
| Burmistrz | Jerzy Borowski | ||||
| Powierzchnia | 28,69[1] km² | ||||
| Wysokość | ok. 200 m n.p.m. | ||||
| Ludność (2010) • liczba • gęstość | 24 621[2] 858[1] os./km² | ||||
| Strefa numeracyjna | (+48) 15 | ||||
| Kod pocztowy | 27-600 | ||||
| Tablice rejestracyjne | TSA | ||||
Położenie na mapie Polski   Sandomierz | |||||
| Na mapach: | |||||
| TERC (TERYT) | 2609011 | ||||
| SIMC | 0980926 | ||||
Urząd miejski pl. Poniatowskiego 327-600 Sandomierz | |||||
 Multimedia w Wikimedia Commons | |||||
 Hasło Sandomierz w Wikisłowniku | |||||
| Strona internetowa | |||||
Sandomierz Sandomierz – miasto i gmina miejska w województwie świętokrzyskim, w powiecie sandomierskim, położona nad rzeką Wisłą (268,5 km od jej źródła i 673,7 km od jej ujścia do Morza Bałtyckiego), na siedmiu wzgórzach (stąd miasto nazywane jest czasem "małym Rzymem"), na granicy Wyżyny Sandomierskiej. Przemysłowa część miasta, zwana Nadbrzeziem leży na prawym brzegu Wisły, w Kotlinie Sandomierskiej, graniczy z Tarnobrzegiem. Istnieje kilka teorii na temat pochodzenia nazwy miasta, według jednej z nich nazwa związana jest z położeniem miasta - w okolicach Sandomierza, rzeka San domierza (dochodzi) do Wisły.[potrzebne źródło] Najbardziej prawdopodobna teoria głosi jednak, że nazwa miasta pochodzi od staropolskiego imienia Sędomir, rozpowszechnionego w całej Słowiańszczyźnie (por. czes., rus. i serbsko-chor. Sudomir)[3].
Przez miasto przebiegają turystyczne szlaki: cysterski, św. Jakuba, Via Jagiellonica, Architektury Drewnianej.
Historycznie położony jest w Małopolsce, główne miasto dawnej ziemi sandomierskiej. Następnie województwa sandomierskiego.
Spis treści |
 | Ta sekcja od 2010-03 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. Adnotacja: brak jakichkolwiek źródeł potwierdzających te fakty i daty. |
Ślady pierwszej obecności człowieka na tych terenach, znalezione w wykopaliskach archeologicznych, pochodzą z neolitu. Osada – w X w. na terenie wzgórza zamkowego, od XI wieku gród, siedziba książęca oraz miasto wojewódzkie. Obok zbudowanego później Domu Długosza powstał w sąsiedztwie drugi gród, który dał początek miastu. Dzięki położeniu nad Wisłą, w miejscu przeprawy szlaku handlowego z Europy Zachodniej na Ruś, Sandomierz szybko zyskiwał na znaczeniu.
W okresie rozbicia dzielnicowego był stolicą Księstwa Sandomierskiego a przez około 700 lat również miastem wojewódzkim (pierwszy wojewoda *Pakosław[4] 1182 – 1203 ostatni wojewoda *Rafał Amor Tarnowski). Pierwszym władcą (w okresie od 1146 do 1166) był Henryk Sandomierski, syn Bolesława Krzywoustego. Pierwsza inicjatywa lokacyjna na prawie niemieckim dotycząca Sandomierza miała miejsce przed rokiem 1243[5]. Miasto zostało zdobyte przez Tatarów w 1259 za czasów Piotra z Krępy, o czym wspominają Pieśni Sandomierzanina. Za namową Wasylka Romanowicza w 1260 miasto poddało się Tatarom Burundaja. Po zniszczeniach w czasie najazdów tatarskich, ponowna lokacja w 1286 r. nadana przez Leszka Czarnego. Ponownie handel odegrał ważną rolę w rozwoju miasta w XV wieku (Sandomierz leżał na trasie drogi wiślanej związanej z handlem zbożem). XV – XVII wiek to okres częstych pobytów dworu i króla w Sandomierzu, czas zjazdów szlacheckich. Bywał tu m.in. król Zygmunt II August zapraszany przez starostę sandomierskiego i hetmana wielkiego koronnego Jana Amora Tarnowskiego[6].
W 1570 r. miał miejsce zjazd reprezentantów działających w Polsce nurtów reformacji, w wyniku którego doszło do podpisania tzw. zgody sandomierskiej – porozumienia w obronie przed kontrreformacją. Okres wojen szwedzkich to ponowny upadek miasta spowodowany zniszczeniami.
W 1613 r. otwarto Kolegium Jezuickie w Sandomierzu. W 1623 r. Jakub Bobola (zm. 1636)- podczaszy sandomierski, prawdopodobnie stryjeczny brat św. Andrzeja Boboli, założył przy kolegium konwikt dla 12 młodych, należących do zubożałych rodzin, szlachciców i zapisał na ten cel 15500 złp. na dobrach swych Wilczyce. W 1635 r. przeznaczył na pomieszczenie konwiktorów swą kamienicę, stojącą do dziś dnia w Rynku miasta Sandomierza. Ta „Fundatio Boboliana” z 27 lipca 1623 r. przetrwała aż do kasaty zakonu Jezuitów.
W 1639 r. w mieście miał miejsce proces Krystyny Matysównej, rzekomej czarownicy posadzonej o kradzież hostii. W czasie tortur niewinną kobietę doprowadzono prawdopodobnie do obłędu, bowiem złożyła absurdalne zeznania, twierdząc że oprócz niej hostię kradła również gospodyni z plebani przy kościele św. Pawła, karmiąc nią bydło i piekąc z niej placki.
W latach 1698 i 1710 ksiądz Stefan Żuchowski (1666-1716) oskarżył Żydów o morderstwa dzieci "na macę". Torturom poddano ok. 10 osób, które potem stracono. W katedrze znajduje się obraz ufundowany przez księdza, oglądany przez żydowskie wycieczki jako klasyka antysemityzmu.
W 1865 r. po zdaniu egzaminu kwalifikacyjnego, Karolina Kraczkiewicz została pierwszą świecką nauczycielką w Sandomierzu.
W okresie zaborów Sandomierz stał się miastem pogranicznym między Królestwem Polskim a Galicją i stracił swoje znaczenie administracyjne, a także gospodarcze. Dodatkowo został dość poważnie zniszczony przez pierwszą wojnę światową. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę miasto wyrwało się ze stagnacji i zaczęło się prężnie rozwijać. Według planów Eugeniusza Kwiatkowskiego z 1935 miało wkrótce stać się stolicą Centralnego Okręgu Przemysłowego z ponad 100 tys. mieszkańców. W 1939 r. miał stać się stolicą nowego województwa. Plany te zniweczyła II wojna światowa.
Wojska radzieckie wkroczyły do Sandomierza 18 sierpnia 1944. Miastu oszczędzono zniszczeń wojennych. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa tarnobrzeskiego. Obecnie jest średniej wielkości miastem powiatowym w województwie świętokrzyskim i ważnym ośrodkiem turystycznym.
Lokacje pierwszych klasztorów na ziemi sandomierskiej:
| Średnia temperatura i opady dla Sandomierza | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Miesiąc | Sty | Lut | Mar | Kwi | Maj | Cze | Lip | Sie | Wrz | Paź | Lis | Gru | Roczna |
| Średnie najwyższe temperatury [°C] | -2 | -1 | 4 | 13 | 18 | 22 | 23 | 23 | 19 | 13 | 6 | 1 | 12 |
| Średnie najniższe temperatury [°C] | -7 | -7 | -3 | 3 | 8 | 12 | 13 | 13 | 9 | 5 | 1 | -3 | 4 |
| Opady [mm] | 27.9 | 27.9 | 30.5 | 40.6 | 71.1 | 63.5 | 91.4 | 40.6 | 38.1 | 30.5 | 33 | 43.2 | 538,5 |
| Źródło: Weatherbase[7] 14.12.2008 | |||||||||||||
Według danych z roku 2002[8] Sandomierz ma obszar 28,32 km², w tym:
Miasto stanowi 4,35% powierzchni powiatu.
Struktura demograficzna mieszkańców Sandomierza wg danych z 31 grudnia 2007:[9]
| Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
| populacja | 24 795 | 100 | 13 323 | 53,73 | 11 472 | 46,27 |
| wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) | 4714 | 19,01 | 2356 | 9,5 | 2358 | 9,51 |
| wiek produkcyjny (18–65 lat) | 15 874 | 64,02 | 8085 | 32,61 | 7789 | 31,41 |
| wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) | 4207 | 16,97 | 2882 | 11,62 | 1325 | 5,34 |
Rysunek 1.1 Dochody ogółem w Mieście Sandomierz w latach 1995-2010 (w zł)[9]
Tabela 1.1 Relacje działalności statutowej Miasta Sandomierz w latach 1995-2010[9] WYSZCZEGÓLNIENIE J.
m.ROK 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Dochody ogółem zł 10 618 849,- 17 761 519,- 26 317 229,- 30 187 932,- 33 743 339,- 35 932 598,- 41 689 822,- 43 743 124,- 44 253 344,- 50 933 568,- 52 070 261,- 62 573 287,63 67 153 762,11 67 251 336,27 69 131 451,33 174 259 314,85 ZNAK ± + + + - + - - - - + - + - - + + Deficyt/nadwyżka
budżetowy(-a)zł 474 906,- 113 908,- 6 983 362,- 1 529 635,- 1 477 947,- 52 730,- 2 941 413,- 227 021,- 1 928 397,- 1 395 339,- 1 921 744,- 6 018 823,27 2 025 899,35 2 546 813,62 9 106 971,85 13 398 194,95 ZNAK Σ = Wydatki ogółem zł 11 093 755,- 17 875 427,- 33 300 591,- 28 658 297,- 35 221 286,- 35 879 868,- 38 748 409,- 43 516 103,- 42 324 947,- 52 328 907,- 50 148 517,- 68 592 110,90 65 127 862,76 64 704 522,65 78 238 423,18 187 657 509,80 Rysunek 1.2 Wydatki ogółem w Mieście Sandomierz w latach 1995-2010 (w zł)[9]
Według danych z roku 2010[8] średni dochód na mieszkańca wynosił 7 149,10 zł (tj. — stan na 31 XII; przy 7 107,40 zł w zestawieniu na 30 VI); jednocześnie średnie wydatki na mieszkańca kształtowały się na poziomie 7 698,77 zł (tj. — stan na 31 XII; przy 7 653,87 zł w zestawieniu na 30 VI).
 | Ta sekcja wymaga określenia jasnych kryteriów wyboru. Kryteria powinny być poparte źródłami, nie mogą naruszać zasady neutralnego punktu widzenia, należy też unikać próżnych wyrażeń takich jak "znani", "najlepsi" itd. Kryteria możesz omówić w dyskusji artykułu. Zobacz też: Zasady tworzenia list. |
Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły:
Sandomierz leży na przecięciu dróg krajowych nr 79 (Warszawa – Sandomierz – Kraków – Bytom) oraz 77 (Lipnik – Przemyśl). Na odcinku od ul. Ożarowskiej do mostu na Wiśle mają one wspólny przebieg obwodnicą miasta. W Sandomierzu mają także początek dwie drogi wojewódzkie: 723 (do Tarnobrzega) oraz 777 do (Maruszowa).
Sandomierz jest węzłową stacją kolejową. Schodzą się tu tory do Skarżyska-Kamiennej, Stalowej Woli-Rozwadowa i Tarnobrzegu. Dawniej była to ważna stacja z dużą liczbą pociągów osobowych kursujących do tych trzech miast, a także do Przeworska. Obecnie odbywa się ruch towarowy i osobowy w postaci pociągu TLK relacji Skarżysko-Kamienna - Przemyśl Główny, którego wagony w Skarżysku są oddzielane od pociągu do Warszawy. Czasami pojawiają się specjalne pociągi turystyczne. Dworzec kolejowy w Sandomierzu znajduje się w prawobrzeżnej części miasta, w pobliżu skrzyżowania dróg na Stalową Wolę (77) i na Tarnobrzeg (723).
 | Tę sekcję należy dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi: opisać architekturę w mieście. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
Sandomierz posiada znaczną liczbę zabytków, a Stare Miasto tworzy zabytkowy zespół urbanistyczno-architektoniczny i krajobrazowy.
Sandomierz jest punktem początkowym 
żółtego szlaku rowerowego prowadzącego do Opatowa oraz 
zielonego szlaku rowerowego prowadzącego do Ujazdu. Przez miasto przechodzi 
czerwony szlak turystyczny z Gołoszyc do Piotrowic.
W Sandomierzu swój początek ma Małopolska Droga św. Jakuba[10] prowadząca do Krakowa, a przy połączeniu z innymi trasami prowadzi zwartym szlakiem do Santiago de Compostela. W przyszłości Sandomierz będzie też ostatnim przystankiem Lubelskiej Drogi św. Jakuba[11]. W Sandomierzu ma też początek i koniec tarnobrzesko-niżański Szklak Architektury Drewnianej. Przez Sandomierz przebiega także szlak cysterski.
Serial Ojciec Mateusz i liczne akcje promocyjne spowodowały nagły wzrost zainteresowania miastem[12].
W sandomierskim parku Piszczele znajduje się wyciąg narciarski o długości 60 metrów.
Pierwszym klubem sportowym w Sandomierzu była Wisła Sandomierz, która powstała w 1925 roku. Na przestrzeni lat prowadziła wiele sekcji, m.in. lekkoatletyki, siatkówki i koszykówki[13]. Obecnie działa jedynie drużyna piłki nożnej. Wychowankiem SPR Wisła Sandomierz – zespołu piłki ręcznej – jest Karol Bielecki, reprezentant Polski. W mieście istnieją także m.in. Klub Tenisa Stołowego "Sandomierz", Sandomierski Klub Karate "Kyokushin" oraz Stowarzyszenie Sportów Siłowych[14].
W 2009 roku w mieście otworzony został Miejski Stadion Sportowy, w którego skład wchodzą: boisko wielofunkcyjne, kompleks lekkoatletyczny i korty tenisowe. 11 października 2009 roku odbył się na nim mecz reprezentacji piłkarskich U-23 pomiędzy Polską a Portugalią, zakończony bezbramkowym remisem[15]. W Sandomierzu znajdują się także: basen kryty i basen letni oraz hala widowiskowo-sportowa[16].
Na starym mieście w Sandomierzu jest kręcony znany polski serial kryminalny Ojciec Mateusz. Film ten jest odpowiednikiem włoskiej serii Don Mateo. Ekipa telewizyjna zwykle latem lub zimą przyjeżdża do Sandomierza kręcić serial. Wiele odcinków odbywa się poza Sandomierzem w województwie świętokrzyskim. W tym serialu wiele razy pojawia się słowo "Sandomierz", co daje dodatkową reklamę miastu. Główną rolę księdza Mateusza Żmigrodzkiego gra Artur Żmijewski[17].
W Sandomierzu rozgrywa się akcja powieści kryminalnej Ziarno Prawdy, wydanej w 2012 roku drugiej części cyklu o prokuratorze Teodorze Szackim, której autorem jest Zygmunt Miłoszewski. Wydarzenia przedstawione w Ziarnie Prawdy mają miejsce wczesną wiosną 2009 roku. Będący tłem powieści Sandomierz i jego zabytki został opisany przez autora z dużą dbałością dla realistycznych szczegółów. Zdzisław Pietrasik w tygodniku Polityka (tygodnik) pisał: „Ziarno prawdy to kawałek porządnej literatury kryminalnej, z dobrze zarysowaną intrygą i świetnie portretowanymi postaciami. Ale jest jeszcze jeden plus – mianowicie wnikliwy opis pięknego, pełnego mrocznych tajemnic miasta. Jeżeli wybiorę się kiedyś do Sandomierza, to z książką Miłoszewskiego zamiast przewodnika.[18]. Za tę powieść Zygmunt Miłoszewski został nominowany do nagrody Paszport Polityki 2011[19].
Miasta partnerskie[20]
| |||||||
| ||||||||||||||||
| ||||||||||||||
| ||||||||||
.jpg)
