Sinciang

Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur
Nazwa chińska: 新疆维吾尔自治区 (Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū)
Nazwa lokalna: شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايون (Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni)
Nazwa skrócona: 新 (Xīn)
Stolica	Urumczi
Języki urzędowe	mandaryński, ujgurski
Mniejszość narodowa	Ujgurzy
Gubernator	Nur Bekri
Populacja	21.308.100 os. (2008)
Powierzchnia	1 660 001 km²
Gęstość zaludnienia	11,8 os./km²
Skład etniczny	Ujgurzy – 45% Chińczycy Han – 41% Kazachowie – 7% Hui – 5% Kirgizi – 0,9% Mongołowie – 0,8% Dongxiang – 0,3% Tadżycy – 0,2% Xibe – 0,2%
Liczba prefektur	14
Liczba powiatów	99
Liczba gmin	1005
ISO 3166-2	CN-65
Strona oficjalna	Xinjiang.gov.cn (chiń.)

Sinciang (chiń. Xinjiang, wym. Śin-dźiang; pełna nazwa: Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur^[1], ujg. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni) – region autonomiczny w Chinach. Jest to duży, rzadko zaludniony obszar, pokrywający ok. 1/6 część kraju. Sinciang sąsiaduje z Tybetem od południa, z prowincjami Qinghai i Gansu od południowego wschodu, z Mongolią od wschodu, Rosją od północy, a Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Afganistanem, Pakistanem oraz kontrolowanymi przez Indie obszarami Kaszmiru od zachodu. Sinciang zawiera większą część Aksai Chin – regionu, który Indie uznają za część stanu Dżammu i Kaszmir.

[edytuj] Historia

„Xīnjiāng” (新疆; lub „Ice Jecen” w języku mandżurskim) oznacza dosłownie nowe kresy. Nazwa ta została nadana w 1759 roku, kiedy w wyniku podboju Dżungarii, terytorium to weszło w skład Chin.

W 1865 roku wybuchła rebelia przeciwko panowaniu chińskiemu, w wyniku której Sinciang uniezależnił się, a władzę nad regionem przejął Jakub Beg. W 1871 roku zawarł on umowę z Rosjanami, na mocy której zajęli oni dolinę rzeki Ili. W latach 1875-1877 Chińczycy zdołali odzyskać kontrolę nad prowincją, a na mocy podpisanego w 1881 roku wycofali się także Rosjanie, choć zachowali Sinciang jako swoją strefę wpływów.

1 października 1955 roku dotychczasowa prowincja Sinciang stała się regionem autonomicznym.

[edytuj] Geografia

[edytuj] Ukształtowanie powierzchni i budowa geologiczna

Położony w centrum kontynentu azjatyckiego Sinciang ma bardzo urozmaiconą rzeźbę powierzchni. Ciągną się tu liczne łańcuchy górskie i wielkie kotliny, leżące między nimi. Chińska część systemu Tienszanu przebiega przez terytorium okręgu w kierunku równoleżnikowym. W jego granicach góry te składają się z pasm: Terskej Ałatau i Borohoro Shan, między którymi ciągnie się głęboka dolina górnego biegu rzeki Ili. Na przedłużeniu tych pasm wznoszą się góry Bogda Shan i Ha’erlike Shan.

Tienszan zbudowany jest z utworów paleozoicznych. Góry te uległy denudacji i następnie w trzeciorzędzie wtórnemu wypiętrzeniu. W rezultacie tego powstały tu liczne kotliny tektoniczne, przede wszystkim Kotlina Turfańska, jedno z najgłębszych zapadlisk tektonicznych świata. Dno tej jedynej w swoim rodzaju „studni” leży w najniższym punkcie 154 m p.p.m., brzegi jej zaś znajdują się ponad 1000 m n.p.m.

Po obu stronach Tienszanu rozciągają się dwie wielkie kotliny: Kotlina Kaszgarska i Kotlina Dżungarska. Położona na północ od Tienszanu Kotlina Dżungarska sięga aż po granicę z Mongolią i góry Ałtaju Mongolskiego. Leżąca na południe od Tienszanu Kotlina Kaszgarska, zwana też Kotliną Tarymską, dochodzi aż do przedgórzy Pamiru, Karakorum i Ałtyn-Tagu. Granica z regionem autonomicznym Tybetu biegnie już wgłębi Wyżyny Tybetańskiej, wzdłuż pasma Gór Przewalskiego, wzniesionego w pasmie Ulug Muztag do 7723 m n.p.m. Ku wschodowi Kotlina Kaszgarska przechodzi w pustynną równinę, sięgającą do wschodnich granic okręgu i łączącą się z równiną Ałaszan.

[edytuj] Klimat

Klimat Sinciangu jest suchy i skrajnie kontynentalny. Średnie temperatury stycznia wynoszą od –7° na południu Kotliny Kaszgarskiej do –15° na północy. Temperatury lipcowe są natomiast wysokie; wszędzie poza wysokimi górami przekraczają 20°, na południu wynoszą od 25° do 27°, a w wyjątkowych warunkach Kotliny Turfańskiej aż 34°, z maksimum do 48°. Opadów jest mało. Maksymalne ich sumy roczne wynoszą poniżej 100 mm, a w Kotlinie Turfańskiej średnio tylko 30 mm – jedna z najniższych wartości na świecie. Lasów, oprócz zarośli saksaułu, drobnych fragmentów lasów świerkowych i modrzewiowych w wyższych częściach dolin górskich oraz zarośli nadbrzeżnych (tugajów) wzdłuż Tarymu i niektórych innych rzek w zasadzie nie ma. Zarośla te miejscami mogą tworzyć zespoły roślinne trudne do przebycia, zbliżone do dżungli tropikalnych. Dla rolnictwa nadają się tylko ziemie sztucznie nawadniane wzdłuż rzek.

Istnieją podstawy do przypuszczenia, że klimat Sinciangu był jeszcze w czasach historycznych wilgotniejszy niż obecnie. Rzeki, spływające z Ałtyn-tagu, nie kończyły się ślepo, jak dziś, lecz wpadały do Tarymu. Świadczą o tym suche koryta rzek na pustyniach (z okresowym przepływem wody wiosną w najwilgotniejszych latach), a także zachowane w głębi pustyni ruiny miast, jak na przykład Chara Choto. W obecnych warunkach klimatycznych Sinciang należy do najsuchszych obszarów na kuli ziemskiej. Dotyczy to zwłaszcza pustyni Takla Makan, ogromnego kompleksu piasków, wypełniającego całą środkową część Kotliny Kaszgarskiej.

[edytuj] Sieć rzeczna

Sieć rzeczna jest uboga. Jest to niemal w całości obszar bezodpływowy, z wyjątkiem skrawka północnej Dżungarii w dorzeczu Czarnego Irtyszu, biorącego swój początek na terytorium chińskim. Główna rzeka Sinciangu, Tarym, o pokaźnej długości 2750 km, ale znikomym i bardzo zmiennym przepływie, ginie w piaskach pustyni w pobliżu jeziora Lob-nor. Również mniejsze rzeki, spływające z gór, niekiedy zaopatrywane w wodę przez lodowce górskie (jak w paśmie Bogda Shan), są z reguły „ślepe”. Niektóre uchodzą do słonych jezior, jak na przykład Ulungur He w Dżungarii, wpadająca do jeziora Ulungur Hu.

[edytuj] Podział administracyjny

Mapa
Lp.	Nazwa	Siedziba	Ujgurski (kona yezik̡)	Latynizacja (yengi yezik̡)	Chiński	Hanyu pinyin
– Prefektury miejskie –
4	Karamay	Dzielnica Karamay	قاراماي شەھرى	Qaramay Shehri	克拉玛依市	Kèlāmǎyī Shì
8	Urumczi	Dzielnica Tianshan	ئۈرۈمچى شەھرى	Ürümchi Shehri	乌鲁木齐市	Wūlǔmùqí Shì
– Prefektury –
1	Altay podległa prefekturze autonomicznej Ili	Altay	ئالتاي ۋىلايىتى	Altay Wilayiti	阿勒泰地区	Ālètài Dìqū
3	Tacheng podległa prefekturze autonomicznej Ili	Tacheng	تارباغاتاي ۋىلايىتى	Tarbaghatay Wilayiti	塔城地区	Tǎchéng Dìqū
9	Turfan	Turfan	تۇرپان ۋىلايىتى	Turpan Wilayiti	吐鲁番地区	Tǔlǔfān Dìqū
10	Hami	Hami	قۇمۇل ۋىلايىتى	Qumul Wilayiti	哈密地区	Hāmì Dìqū
13	Kaszgar	Kaszgar	قەشقەر ۋىلايىتى	Qeshqer Wilayiti	喀什地区	Kāshí Dìqū
15	Aksu	Aksu	ئاقسۇ ۋىلايىتى	Aqsu Wilayiti	阿克苏地区	Ākèsū Dìqū
17	Hoten	Hoten	خوتەن ۋىلايىتى	Xoten Wilayiti	和田地区	Hétián Dìqū
– Prefektura autonomiczna zarządzana bezpośrednio przez władze regionu autonomicznego –
11	Ili	Yining	ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى	Ili Qazaq Aptonom Oblasti	伊犁哈萨克自治州	Yīlí Hāsàkè Zìzhìzhōu
– Prefektury autonomiczne –
2	Bortala	Bole	بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى	Börtala Mongghul Aptonom Oblasti	博尔塔拉蒙古自治州	Bó'ěrtǎlā Měnggǔ Zìzhìzhōu
6	Changji	Changji	سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى	Sanji Xuyzu Aptonom Oblasti	昌吉回族自治州	Chāngjí Huízú Zìzhìzhōu
12	Kizilsu	Atux	قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى	Qizilsu Qirghiz Aptonom Oblasti	克孜勒苏柯尔克孜自治州	Kèzīlèsū Kē'ěrkèzī Zìzhìzhōu
18	Bayingolin	Korla	بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى	Bayingholin Mongghul Aptonom Oblasti	巴音郭楞蒙古自治州	Bāyīnguōlèng Měnggǔ Zìzhìzhōu
– Podprefektury –
5	Shihezi (zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)	Shihezi	شىخەنزە شەھرى	Shixenze Shehri	石河子市	Shíhézǐ Shì
7	Wujiaqu (zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)	Wujiaqu	ئۇجاچۇ شەھرى	Wujachu Shehri	五家渠市	Wǔjiāqú Shì
14	Tumxuk (zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)	Tumxuk	تۇمشۇق شەھرى	Tumshuq Shehri	图木舒克市	Túmùshūkè Shì
16	Aral (zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)	Aral	ئارال شەھرى	Aral Shehri	阿拉尔市	Ālā'ěr Shì
19	Beitun (zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)	Beitun			北屯市	Běitún Shì

[edytuj] Demografia

Ludność, podobnie jak we wszystkich krajach pustynnych, rozmieszczona jest nierównomiernie i skupiona niemal wyłącznie w oazach. Istnieje tu 5 głównych pasów oaz – południowej Kaszgarii wzdłuż Ałtyn-Tagu, północnej Kaszgarii wzdłuż Tarymu i południowych przedgórzy Tienszanu, Kuldżyńska wzdłuż Ili, Urumczi na północnym przedgórzu Bogda Shan oraz Hami na południowym przedgórzu pasma Ha’erlike Shan. W oazach gęstość zaludnienia przekracza 100 osób/km², pustynie zaś są bezludne (Takla Makan) bądź też zaludnione przez nielicznych koczowników. W Dżungarii powstało dużo osiedli związanych z wydobyciem ropy naftowej (Karamay).

Około 75% ludności Sinciangu mieszka w Kaszgarii, tj. ma południe od gór Tienszan, około 25% zaś przypada na znacznie słabiej zaludnioną Dżungarię. Słabość rolnictwa powoduje, że Sinciang jest bardziej umiastowiony niż inne regiony Chin – nie wydaje się jednak, by udział ludności faktycznie miejskiej był wyższy od 20%.

Ujgurzy z Hotenu

Bardzo ważnym problemem regionu jest jego wielonarodowość. Do połowy XX w. Chińczycy byli w Sinciangu nieliczni. Niewielki ich napływ z głębi kraju zaznaczył się w okresie międzywojennym, zwłaszcza podczas klęsk głodowych w Shaanxi i Gansu. Skupiali się oni głównie w Dżungarii, zwłaszcza w Urumczi i Barkol; w Kaszgarii w większych miastach istniały wyodrębnione dzielnice chińskie. W całym Sinciangu udział Chińczyków nie przekraczał w latach czterdziestych 5%. Dopiero doprowadzenie linii kolejowej do Urumczi w 1958 roku otworzyło drogę do napływu Chińczyków. Sinizacji uległa przede wszystkim różnojęzyczna Dżungaria, podczas gdy Kaszgaria, w której Ujgurzy stanowili większość, mogła jeszcze zachować ujgurski charakter etniczny.

Obecnie większość mieszkańców regionu stanowią wyznające islam ludy tureckie, z których najliczniejsi są Ujgurzy i Kazachowie. Liczną grupę etniczną stanowią Chińczycy Han. W północnej i wschodniej Dżungarii żyją w rozproszeniu Mongołowie. Podobnie jak Kazachowie, lud ten utrzymuje się dotąd głównie z pasterstwa koczowniczego. Podobny typ pasterstwa, tylko w warunkach wysokogórskich, jest podstawą egzystencji Kirgizów w graniczących z Kazachstanem, Kirgistanem i Tadżykistanem częściach Pamiru i Tienszanu. W miastach żyją dość liczni Hui – głównie w Urumczi i Hami. W wieku XV i XIX osiedliła się w Dżungarii niewielka liczba Rosjan, głównie tzw. starowierców. Po rewolucji 1917 r. w Urumczi i Kuldży (Yining) osiedliło się nieco rosyjskich emigrantów politycznych.

Przypisy

e Podział administracyjny Chińskiej Republiki Ludowej Prowincje Anhui • Fujian • Gansu • Guangdong • Hajnan • Hebei • Heilongjiang • Henan • Hubei • Hunan • Jiangsu • Jiangxi • Jilin • Junnan • Kuejczou • Liaoning • Qinghai • Shaanxi • Shanxi • Syczuan • Szantung • Zhejiang Prowincja poza kontrolą ChRL Tajwan Regiony autonomiczne Kuangsi • Mongolia Wewnętrzna • Ningxia • Sinciang • Tybet Miasta wydzielone Chongqing • Pekin • Szanghaj • Tiencin Specjalne Regiony Administracyjne Hongkong • Makau