| Skałoszczur skalny | |
| Petromus typicus[1] | |
| A. Smith, 1831 | |
 | |
| Systematyka | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kręgowce |
| Nadgromada | żuchwowce |
| Gromada | ssaki |
| Podgromada | ssaki żyworodne |
| Infragromada | łożyskowce |
| Rząd | gryzonie |
| Podrząd | Hystricomorpha |
| Infrarząd | Hystricognathi |
| Parvordo | Phiomorpha |
| Nadrodzina | Petromuroidea[2] |
| Rodzina | Petromuridae |
| Rodzaj | Petromus A. Smith, 1831 |
| Gatunek | skałoszczur skalny[3] |
| Podgatunki[4] | |
| |
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[5] | |
 | |
| Zasięg występowania | |
 | |
 Systematyka w Wikispecies | |
 Multimedia w Wikimedia Commons | |
Skałoszczur skalny (Petromus typicus) – gatunek afrykańskiego gryzonia z monotypowego współcześnie rodzaju Petromus i monotypowej rodziny Petromuridae, zamieszkujący skaliste obszary[6] zachodniej części Afryki Południowej, Namibii, południowo-zachodniej Angoli[7][8] oraz północno-zachodni region Kraju Przylądkowego w RPA[9].
Spis treści |
Petromus typicus zaliczany jest do rodziny Petromuridae. W literaturze zoologicznej wyróżniono piętnaście podgatunków występujących na stosunkowo małym terenie[10], jednak nie wszystkie są akceptowane przez taksonomów jako odrębne podgatunki[11].
Analizy genetyczne wykazały bliskie pokrewieństwo rodzin Petromuridae i Thryonomyidae[12][13]. Postulowano nawet umieszczenie obu rodzin w jednej wspólnej nadrodzinie Thryonomyoidea. Najnowsze ustalenia lokują jednak rodzinę Petromuridae w nadrodzinie Petromuroidea[2].
Oprócz nazw Petromus i Petromuridae w literaturze czasem stosowane są nazwy Petromys i Petromyridae[7].
Nazwa rodzajowa Petromus pochodzi od greckich słów: petra (πέτρα), oznaczającego „skałę”, oraz mys (μυς), znaczącego „mysz”, i nawiązuje do skalistego środowiska zajmowanego przez to zwierzę.
Lokalnie używane są nazwy rock rat, dassie rat i noki. Noki pochodzi z dialektu ludu Khoikhoi. Badacze chętnie używają tej nazwy, bowiem pozwala na uniknięcie pomyłek pomiędzy dassie-rat a rock-dassie (góralkiem przylądkowym) – ssakiem z rodziny góralkowatych. W języku niderlandzkim, którego używali przybywający z Europy osadnicy z okolic Kapsztadu, słowo dassie oznacza borsuka[14].
Andrea Mess i Manfred Ade[9] zwracają uwagę na dużą zbieżność cech plezjomorficznych tego gatunku z Hystricognathi.
Petromus typicus bywa w literaturze określany jako podobny do wiewiórki[14], ale bez puszystego ogona[7]. Zachowuje duże podobieństwo do innych Hystricognathi – w tym południowoamerykańskich koszatniczek. Budowa ciała niska, nieco przysadzista. Tułów dorosłego osobnika ma 140–200 mm długości[7], ogon 130–180 mm, a waży 100–300 g[8][7].
Skałoszczur skalny ma czarne, długie wibryssy, beżowy nos, wąskie łapy i pazury. Rinarium jest mocno zredukowane[9]. Przednie łapy mają cztery palce, a tylne pięć. Sierść miękka w dotyku, rośnie w kępkach po 3–5 włosów. Nie ma podszerstka, więc włos okrywowy jest sztywny i wyprostowany. Kolor sierści zlewa się z barwą skał, część grzbietowa ma szary odcień, a brzuszna szaro-beżowy, śniady lub pomarańczowo-beżowy. Sierść na ogonie jest rzadka, krucha i łatwo łamliwa[7]. Sporadycznie umaszczenie może być brązowe, szare czy nawet czarne[15].
Morfologicznie P. typicus jest dobrze przystosowany do życia w specyficznym terenie. Głowa jest bocznie spłaszczona[3], ciało gibkie, szkielet giętki i elastyczny, co ułatwia przeciskanie się przez szczeliny. Sutki samic (3 pary, rzadziej 2), są ulokowane wysoko, na bokach, co umożliwia karmienie młodych podczas leżenia na brzuchu czy chowania w szczelinach. Przysadzista budowa ciała jest zgodna z charakterem poruszania się. Skałoszczur skalny nie skacze, ale biega[7].
Petromus typicus ma uzębienie o charakterze hypsodontycznym (wysokokoronowe), co oznacza zęby o krótkich korzeniach i masywnej koronie. Wzór zębowy: 
[7].
Żołądek jest duży, zakrzywiony, pofałdowany[9], kątnica duża w przekroju i podzielona[7].
Niedobór wody jest typową cechą Pustyni Namib od milionów lat[16]. P. typicus są więc doskonale przystosowane pod względem morfologii do funkcjonowania w takich warunkach. Mogą zdobywać wodę znajdującą się w szczelinach skalnych, wciskając się do nich, co ułatwiają bocznie spłaszczona czaszka, elastyczne żebra i boczno-grzbietowe sutki[14].
Skałoszczur skalny prowadzi dzienny tryb życia[14]. Żyje w skalistym terenie[7], chętnie na skalistych zboczach gór, wzgórz i urwisk, które dają schronienie. Z kryjówek wyłania się rano lub późnym popołudniem, choć czasem jest aktywny także w czasie silnego operowania słońca. Lubi wygrzewać się w gorące dni, ale zazwyczaj pod osłoną skał, które go chronią przed atakiem sokołowych[7]. Petromus typicus wiedzie samotniczy tryb życia lub żyje w parach[7], lubi spędzać czas na baraszkowaniu i zabawach[16].
Zoolodzy zaobserwowali sporadycznie występujące nieco dziwne zachowanie polegające na wsparciu się na usztywnionym, zagiętym ogonie i na przednich łapach (ang. tail stand), podczas gdy łapy tylne wykonują swobodne ruchy w powietrzu i bębnią o ziemię[9][16]. Znaczenie tego zachowania nie jest wyjaśnione.
Mało jest informacji na temat cyklu rozmnażania P. typicus[6]. Cykl rozrodczy ma miejsce tylko raz w roku i zaczyna się zazwyczaj przed porą deszczową, czyli w listopadzie–grudniu (zapłodnienie)[16]. Ciąża trwa około 3 miesięcy, rodzi się 1–3 młodych, zwykle 2[16]. Młode – dość duże i pokryte sierścią[7] – rodzą się więc raz w roku w okresach letnich: grudzień–styczeń[16]. To okres korzystny dla wykarmiania młodych mlekiem przez samice, bowiem wówczas roślinność zawiera więcej wody, co jest niezbędne dla prawidłowej laktacji[17]. Młode pozostają pod opieką matki przez trzy tygodnie, a po około 2 tygodniach życia zaczynają zjadać stały pokarm[6]. Dorosłe i w pełni samodzielne stają się po 9 miesiącach życia[16]. Podczas przeprowadzanych badań policzono gęstość występowania P. typicus. Na 6 ha terenu doliczono się 15 osobników[7].
P. typicus używają dźwięków do komunikowania się między sobą. Podczas spokojnego buszowania w zaroślach jeden wydany gwizd potrafi zaalarmować i poderwać wszystkie żerujące w okolicy osobniki do ucieczki do szczelin skalnych. Na swoje sygnały alarmowe wzajemnie reagują zarówno noki jak i góralki przylądkowe[7].
P. typicus występuje w skalistych częściach wzgórz i gór zachodniej części Afryki Południowej: Namibii, południowo-zachodniej Angoli[7][8] oraz północno-zachodnim regionie Kraju Przylądkowego w RPA. Zamieszkuje regiony, gdzie średnia roczna suma opadów przekracza 25 mm[9].
Paleontolodzy znaleźli przed laty ślady Petromus z okresu miocenu w górach Otavi, w bantustanie Kaokoland w północnej Namibii. Dotychczas jednak opisany został jedynie jeden gatunek Petromus minor, którego ślady z późnego pliocenu odkryto w Taung. Uzębienie P. minor pasuje dokładnie do współczesnego przedstawiciela rodzaju Petromus[18].
Petromus typicus jest roślinożercą[7][9]. Przeważnie żywi się graminoidami[17][19], czyli roślinami jednoliściennymi o pokroju trawiastym, mszakami i porostami. Dieta zróżnicowana jest jednak pod względem gatunków roślin, jakości i ilości[14].
Skałoszczur skalny szuka pożywienia na ziemi i wśród niskich krzewów[16]. Badacze zwracają uwagę, że trudno sklasyfikować niektóre z roślin stanowiących pożywienie noki, bowiem ich morfologia podlega znacznym zmianom w tym specyficznym, pozbawionym wody klimacie[14]. W porach suchych podstawę diety stanowią rośliny jednoliścienne – głównie wiechlinowate[17]: Enneapogon scaber, Cenchrus ciliaris, czy Triraphis ramosissima. Stanowią wówczas około 69% ich pożywienia[20].
Noki chętnie jadają[14]:
P. typicus umie przeżuwać[19]. Je wielkorotnie w ciągu dnia[9], szczególnie chętnie źdźbła siana, bo jest łatwo dostępne. Podczas posiłku Petromus trzyma pożywienie w przednich łapach[9].
Szczególne, suche środowisko życia gatunku sprawia, że jest on dobrze przystosowany do znoszenia braku wody. Metabolizm noki jest wolniejszy o 25%, niż powinien wynikać z jego wagi[14]. W 75% badanych przypadków[17] P. typicus wybierał te części roślin, które są mu w stanie dać większą ilość wody. Zjadając łodygi traw wybierał zwykle dolną część, odrzucając górną, wysuszoną[14]. Ze względu na stosunkowo niską jakość pożywienia dostępnego na wolności noki wykazują także skłonność do koprofagii, czyli przeżuwania własnych odchodów. Dzięki temu zwiększają wykorzystanie składników odżywczych pokarmu i wody. Noki wydalają dwa typy kału, przy czym bardziej miękki na ogół natychmiast zjadają[14].
P. typicus rywalizuje z innym lokalnym drobnym ssakiem, góralkiem przylądkowym, o kryjówki wśród skał. Ze względu na mniejsze wymiary P. typicus może zajmować mniejsze szczeliny[7]. Przedstawiciele obu gatunków wspólnie żerują, odbywa się to bez zachowań agresywnych[14]. Zwierzęta te wzajemnie odbierają i reagują na dźwięki wydawane przez drugie z nich, a ostrzegające przed niebezpieczeństwem. Na P. typicus polują sokołowe[7], a pasożytują na nich glisty Acanthoxyurus shortridgei monnig, Heteroxynema cafer[21] i wszy Scipio tripedatus[22].
P. typicus chętnie zamieszkuje skaliste zbocza gór, wzgórz i urwisk. Lubi także osiedlać się w szczelinach odosobnionych wzgórz, zbudowane ze skał twardszych niż skały go otaczające, czyli tzw. inselberg (twardzielce)[16].
