Synkretyzm religijny – łączenie ze sobą różnych tradycji religijnych wielu narodów i wyznań, powodujące zderzenia odmiennych poglądów, a także ich przemieszanie.
Słowo synkretyzm według etymologii oznacza "postępować jak Kreteńczyk". W świecie helleńskim używane było jako nazwa zabiegu polegającego na włączaniu obcych bóstw do panteonu własnych[1].
Zjawisko to pojawiło się w świecie starożytnym, byli z niego znani szczególnie Grecy, którzy masowo asymilowali obce (np. egipskie) bóstwa, włączając je do swojego panteonu. Niektóre bóstwa rodzime próbowano utożsamiać z bóstwami obcej religii, a praktyki kulturowe łączono ze sobą, nadając im nowy sens i znaczenie. Etruskowie postąpili tak samo z bogami greckimi, a po nich przejęli ten zwyczaj Rzymianie, w odniesieniu do wierzeń ludów podbitych, a więc zarówno do mitologii greckich, jak i wierzeń bliskowschodnich, celtyckich, czy germańskich.
Szczytowe nasilenie zjawisko synkretyzmu religijnego osiągnęło w pierwszych wiekach n.e. w Cesarstwie Rzymskim. Powszechny stawał się kult bóstw pochodzenia orientalnego. Za Kaliguli wzniesiono świątynię Izydy (Izis) na Polu Marsowym. Rozwijał się kult Wielkiej Matki Kybele oraz irańskiego Mitry - boga słońca. Do panteonu rzymskiego trafił też Baal, za sprawą Heliogabala (panował w latach 218-222 n.e.), który w młodości sam był jego kapłanem w Emessie.
Założeniem cesarzy rzymskich było "adoptowanie" bóstw ludów podbitych do rzymskiego panteonu lub też utożsamianie ich z bogami już istniejącymi, o podobnych atrybutach i funkcjach.
Synkretyzm religijny cechował również duchowość Chińczyków, którzy raczej zacierali niż podkreślali różnice między wyznaniami. Czołowym przykładem może być bogini Guanyin, czczona zarówno przez taoistów, jak i buddystów (jako Awalokiteśwara). Inne elementy chińskiego synkretyzmu to rytuały konfucjańskie oraz kult przodków.
Nie można również powiedzieć, że synkretyzm religijny współcześnie nie istnieje. Jego przykładami są obecnie kulty pochodzenia afrykańskiego i afroamerykańskiego, takie jak: santeria, obeah czy voodoo, gdzie obrzędowość chrześcijańska (najczęściej katolicka) jest łączona z tradycyjnym, plemiennym kultem, a postacie Maryi lub świętych katolickich są utożsamiane z plemiennymi bóstwami.
[edytuj] Chrześcijaństwo
Również chrześcijaństwo nie uchroniło się przed synkretyzmem religijnym. Wiele ważnych świąt obchodzonych jest w takich samych ramach czasowych jak święta o podobnym charakterze z wierzeń przedchrześcijańskich:
- Święto Zmarłych, występujące w chrześcijaństwie jako Wszystkich Świętych i Zaduszki, obchodzone było w wielu religiach przedchrześcijańskich w podobnym lub tym samym czasie (Samhain, Dziady). Ponadto niektóre praktyki związane z "życiem pozagrobowym" mają pochodzenie przedchrześcijańskie, np. ogień miał uniemożliwić wyjście "w świat" upiorom, a oświetlić drogę w Zaświaty duchom - stąd wzięła się tradycja palenia na grobach zniczy;
- Wielkanoc obchodzona jest w okolicach nadejścia wiosny, o tej samej porze świętowano w wielu kultach i religiach - powodem świętowania był koniec zimy i odradzanie się przyrody do życia. W kontekście Wielkanocy występuje też liczna symbolika zaczerpnięta z wierzeń przedchrześcijańskich: jajko jako symbol życia (ozdobionymi jajkami - patrz: pisanka - obdarowywano się na wschodzie), nieodłączny symbol Wielkanocy - zając - odgrywał rolę w "pogańskich" wierzeniach m.in. jako symbol płodności;
- Boże Narodzenie obchodzi się 25 grudnia, a więc niedługo po przesileniu zimowym. O tej porze świętowano w wielu kultach i religiach (patrz: Saturnalia, Mitraizm, Święto Godowe, spekuluje się nawet o prehistorycznym rodowodzie tego święta). Ponadto wiele zwyczajów bożonarodzeniowych ma pochodzenie "pogańskie": strojenie choinki, jemioła. Bohdan Baranowski w książce "W kręgu upiorów i wilkołaków" spekuluje też na temat wigilijnej tradycji rezerwowania talerza jedzenia dla niespodziewanego gościa - może to być pozostałość po wierze w domowe "duszki", które według dawnych wierzeń miały mieszkać w każdym gospodarstwie: mogły one pomagać gospodarzom lub płatać im figle, toteż starano się je zwykle ugłaskać, zostawiając gdzieś w kącie trochę żywności;
- Kult Matki Boskiej jest prawdopodobnie wzorowany na kultach "Bogini Matki" występujących w wielu innych religiach[2][3]. Dogmat o Bożym macierzyństwie Maryi uchwalono na Soborze Efeskim[4] - Efez był jednym z największych ośrodków kultu Bogini Matki. Ponadto wyobrażenia Maryi często nawiązują do wyobrażeń egipskiej bogini-matki Izydy - do tego stopnia, że oryginalny posąg Izydy Karmiącej można było oglądać aż do XVI wieku w bocznej nawie paryskiego kościoła Saint Germain des Pres[5].
- Różaniec został przejęty przez chrześcijan od wyznawców religii Wschodu. W hinduizmie i buddyzmie występuje mala, przedmiot tożsamy chrześcijańskiemu różańcowi. Prawdopodobnie gdy rzymscy odkrywcy przybyli do Indii i zetknęli się z malą, zapamiętali określenie "jap mala" zamiast "japa mala". Jap w sanskrycie oznacza różę i tym sposobem mala trafiła do Imperium rzymskiego jako rosarium, a w języku angielskim i polskim przyjęto przekład tego słowa jako odpowiednio rosary i różaniec.
- Kult czarnego kamienia występował już w czasach przedislamskich[6].
- Współcześni muzułmanie pielgrzymkują do Kaaby, która już przed Mahometem była głównym ośrodkiem kultu na Półwyspie Arabskim[7].
- Islam zaadaptował również wiarę w dżinny - pozostałość mitologicznych wyobrażeń z przedmuzułmańskiej Arabii.
Judaizm wywarł wpływ na chrześcijaństwo i islam, toteż synkretyzm judaizmu rzutuje również na te religie. Wiele elementów judaizmu wywodzi się z zaratusztrianizmu[8][9][10]:
- Wędrówka duszy po śmierci do nieba lub piekła;
- Nadejście mesjasza;
- Sąd Ostateczny;
- Określenie koszerności (regulowanie takich spraw życia codziennego jak ubiór, jedzenie, seks).
- W zaratusztrianizmie szczególnym obiektem kultu darzy się ogień, a w judaizmie ogień wielokrotnie pojawia się w kontekście Boga lub boskości, m.in. uosabianie Boga ze światłością, ukazywanie go pod postacią płonącego krzewu etc;
Ponadto w starożytnym Egipcie podjęto próbę wprowadzenia monoteistycznego kultu Atona w miejsce starych bogów. Niektórzy dopatrują się tu źródła żydowskiego monoteizmu. Judaizm przejął też elementy wierzeń Sumerów:
- Potop, budowa statku przez garstkę ostrzeżonych ludzi, z których na nowo odradza się życie na Ziemi, oraz wypuszczanie ze statku ptaka, w celu sprawdzenia, czy w pobliżu jest suchy ląd;
- Wąż jako symbol podstępu i zła (w mitologii Sumerów wąż ukradł człowiekowi ziele dające nieśmiertelność - patrz: Epos o Gilgameszu).
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ Cristian G.Parker "Współczesna Religia Ludowa.Złożony Obiekt badań dla socjologów"
- ↑ Matka Boska vel Bozia - Racjonalista
- ↑ "The New Encyclopœdia Britannica": `Oddawanie czci matce Boga nabrało rozmachu, gdy pod rządami Konstantyna Kościół chrześcijański stał się religią panującą i napłynęły do niego tłumy pogan. (... ) Ich pobożność i świadomość religijną kształtował przez tysiące lat kult boskiej 'wielkiej matki' i 'boskiej dziewicy', wywodzący się z popularnych religii Babilonii i Asyrii`
- ↑ Uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi. liturgia.wiara.pl. [dostęp 2010-09-26].
- ↑ V. Tam Tinh Tran, Yvette Labrecque, Isis lactans: Corpus des monuments gréco-romains d'Isis allaitant Harpocrate, BRILL, 1973, s.11 ISBN 90-04-03746-2, ISBN 978-90-04-03746-5
- ↑ Ryszard Piwiński: Mitologia Arabów. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1989, s. 15. ISBN 8322104820.
- ↑ Encyclopedia Britannica, 15:150ff
- ↑ Jacques Duchesne-Guillemin Zoroastrianizm w Encyclopaedia Britannica (ang.)
- ↑ Gherardo Gnoli Dualism w Encyclopaedia Iranica. (ang.)
- ↑ Shaul Shaked Eschatology in Zoroastrianizm and Zoroastrian Influence w Encyclopaedia Iranica (ang.)
[edytuj] Linki zewnętrzne
