 | Ten artykuł od 2009-12 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
 | Ten artykuł może zawierać twórczość własną lub niezweryfikowane dane. Pomóż Wikipedii poprawić artykuł na postawie weryfikowalnych źródeł. |
Teleturniej – specyficznie telewizyjny gatunek dziennikarski i typ telewizyjnego programu rozrywkowego. Polega na wykonywaniu przed kamerami przez uczestników (na ogół dobieranych na zasadzie otwartych eliminacji, choć czasem specjalnie zapraszanych do programu – wówczas są to z reguły osoby powszechnie znane) narzuconych im przez organizatora zadań, za co otrzymują – niekiedy bardzo wysokie – nagrody.
Istotą przekazu telewizyjnego w wypadku teleturnieju jest odbicie atmosfery walki i pokazanie reakcji psychologicznych uczestników.
Spis treści |
Teleturnieje można podzielić na
Inne podziały to podział na teleturnieje
albo na
Początki teleturniejów (ang. game shows) sięgają roku 1935. Wówczas Roy Ward Dickson w kanadyjskim radiu prowadził audycję “Professor Dick and His Question Box”. W ciągu dwóch lat od jej rozpoczęcia, w radiostacjach całej Ameryki Północnej pojawiło się około 200 tego rodzaju programów. Nowy gatunek programu został też zaadaptowany przez telewizję.
W roku 1954, kiedy Sąd Najwyższy USA uznał, że udział w teleturnieju nie jest formą gry hazardowej, wysokości nagród gwałtownie wzrosły[potrzebne źródło]. W drugiej połowie lat 50. XX wieku, reżyserzy teleturniejów emitowanych w Stanach Zjednoczonych zaczęli manipulować przebiegiem rozgrywek, aby wzrosła popularność ich programów. Przekazywali wybranym zawodnikom pytania, którzy następnie odnosili serie błyskotliwych zwycięstw. Skandal został ujawniony przez jednego z podstawionych uczestników teleturnieju "21" a cała sprawa została skierowana do Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych. Oszustwo wywołało oburzenie telewidzów amerykańskiej telewizji, przez co popularność teleturniejów gwałtownie spadła. Przebieg afery ukazany jest w filmie "Quiz Show".
Oglądalność programów z gatunku game shows w USA ponownie wzrosła w latach sześćdziesiątych XX wieku po znacznym zmniejszeniu wartości nagród pieniężnych i dopuszczeniu nagród rzeczowych.
Najpopularniejszy teleturniej w historii telewizji to ”Who Wants to Be a Millionaire?” (w Polsce pt. ”Milionerzy”) - od 1998 roku doczekał się swoich edycji w ponad 100 krajach świata, pobijając jednocześnie rekord w rozpowszechnieniu licencji telewizyjnej[potrzebne źródło].
W Telewizji Polskiej teleturnieje wprowadzili pod koniec lat pięćdziesiątych, wraz z nazwą gatunku, Stanisław Cześnin i Karol Lubelczyk, którzy jednak szybko zrezygnowali z zajmowania się tym rodzajem programów (pierwszy polski teleturniej miał tytuł Krzyżówka z papugą); główną rolę w upowszechnieniu gatunku odegrali zaś Jan Zakrzewski i Ryszard Serafinowicz, twórcy zespołu OZETES (od pierwszych liter nazwisk Juliusza Owidzkiego - autora pytań do większości programów, Zakrzewskiego i Serafinowicza). Na początku lat sześćdziesiątych, gdy kształtowała się pierwsza struktura samodzielnej telewizji, powstała Redakcja Teleturniejów; jej pierwszym kierownikiem (do roku 1969) był Ryszard Serafinowicz. Redakcja wchodziła początkowo w skład większej struktury Naczelnej Redakcji Programów Literackich, potem weszła w skład oddzielonej od niej Naczelnej Redakcji Programów Rozrywkowych. Sekretarzem redakcji była Joanna Rostocka, stałym scenografem – Jan Laube, stałym realizatorem obrazu Stanisław Taczanowski, szefami produkcji Ludwik Niemira i Barbara Walusiak.
Do roku 1969 do najpopularniejszych teleturniejów należały Kółko i krzyżyk, 20 pytań, Parada kłamców i blagierów, Drzewko mądrości, Śladami Pitagorasa, Dwadzieścia jeden i Wiem wszystko. W roku 1962 przeniesiono na grunt polski "Wielką grę" (była to bardzo luźna adaptacja scenariuszy odpowiednich programów: włoskiego i amerykańskiego). Program nadawany był raz na miesiąc w niedzielę. Wysokość nagrody odpowiadała przeciętnym rocznym zarobkom w Polsce. Na taką wygraną trzeba było uzyskać specjalną zgodę; rokowania z władzami Radiokomitetu w tej sprawie mogły trwać niemal rok.
W szczytowym okresie popularności gatunku, tj. połowa lat sześćdziesiątych, redakcja realizowała dwa cykliczne programy - "małe" (28-minutowe) - we wtorki i piątki około godz. 17.00 oraz jeden "duży" (50-minutowy) program w niedzielę w paśmie godz. 15.00-18.00.
Po roku 1969 i emigracji Ryszarda Serafinowicza redakcją kierowali kolejno Stanisław Taczanowski i Janusz Budzyński. Wkrótce redakcja straciła samodzielność wraz ze zwolnieniem z TV Janusza Budzyńskiego. W latach siedemdziesiątych teleturnieje traciły stopniowo widza (i uznanie władz). Po roku 1969 teleturnieje uległy ponadto na pewien czas silnemu upolitycznieniu w duchu "narodowo-patriotycznym", tracąc w dużej mierze charakter czystej rozrywki umysłowej.
Pierwszym polskim teleturniejem opartym na licencji jest Koło Fortuny (ang. Wheel of Fortune), którego emisję rozpoczęto w 1992 roku, zakończono w 1998 roku i wznowiono w 2007 roku.
Najdłużej trwającym teleturniejem w Polsce jest Wielka gra. Emisja tego programu trwała 44 lata (od 1962 do 2006). Zaś najdłuższymi trwającymi do dziś są teleturnieje Jeden z dziesięciu i Familiada.
Najwyższa wygrana jaka dotychczas padła w historii polskich teleturniejów to 1 000 000 złotych, którą zdobyto w teleturnieju Milionerzy w odcinku wyemitowanym 28 marca 2010 roku. Teleturniej od początku emisji (3 września 1999 roku) i jako pierwszy w Polsce oferował nagrodę o takiej wartości. W późniejszym czasie powstało pięć innych teleturniejów, gdzie główną nagrodą było 1 000 000 zł: Życiowa szansa, Grasz czy nie grasz, Strzał w 10, Postaw na milion i Milion w minutę.
Współcześnie gatunek uległ odrodzeniu, ale również zwyrodnieniu. Zdecydowanie mniejsze zaciekawienie, zwłaszcza producentów, budzą teleturnieje wiedzowe. Dziś chodzi realizatorom o niewybredną rozrywkę czy o szokowanie widza - jednym z teleturniejów tego typu jest format The Moment of Truth (w Polsce Moment Prawdy), gdzie uczestnicy odpowiadają na pytania dotyczące m.in. intymnych sfer ich życia prywatnego.
