Tymczasowa Rada Stanu w Królestwie Polskim (niem. Provisorische Staatsrat im Koenigreich Polen) – polski organ emancypacyjny w Królestwie Polskim aktu 5 listopada, ustanowiony przez niemieckie i austro-węgierskie władze okupacyjne. Tymczasowa Rada Stanu została utworzona na podstawie rozporządzeń generalnych gubernatorów warszawskiego i lubelskiego z 6 grudnia 1916 r.[1] Utworzenie tego organu stanowiło rozpoczęcie realizacji obietnic zawartych w akcie 5 listopada.
Inauguracja tymczasowej Rady Stanu odbyła się 14 stycznia 1917 r. na Zamku Królewskim w Warszawie, gdzie generalni gubernatorowie warszawski i lubelski wręczyli członkom dekrety nominacyjne.[2]
15 stycznia 1917 - posiedzenie inauguracyjne Tymczasowej Rady Stanu w dawnym
Pałacu Rzeczypospolitej. Widoczni: Stefan Dziewulski, Ludwik Górski, Wojciech Rostworowski, Kazimierz Natanson, Stanisław Bukowiecki, Henryk Przeździecki, Wacław Niemojowski, Władysław Studnicki, Ludomir Grendyszyński, Włodzimierz Kunowski, Andrzej Maj, Błażej Stolarski, Michał Łempicki, Stanisław Janicki, Józef Kozłowski, Józef Żychliński, Adam Łuniewski, Ignacy Rosner, Józef Mikułowski-Pomorski, Hugo Lerchenfeld, Wiktor Sokołowski, Jan Konopka, Artur Śliwiński, Stefan Iszkowski, Józef Piłsudski, Bogdan Hutten-Czapski, Michał Kaczorowski, Franciszek Pius Radziwiłł, Stanisław Dzierzbicki, Paweł Jankowski.
Rada składała się z 25 członków, w tym 15 – reprezentujących niemiecki obszar okupacyjny oraz 10 – reprezentujących austro-węgierski obszar okupacyjny. Skład tymczasowej Rady Stanu nie był reprezentatywny, ponieważ jej członkami byli jedynie przedstawiciele aktywistów. W lipcu 1917 r., w wyniku dymisji niektórych członków oraz wykluczenia Władysława Studnickiego, w skład Rady wchodziło 16 osób.
[edytuj] Kompetencje
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
Kompetencje tymczasowej Rady Stanu zostały określone w § 7 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem[1].
[edytuj] Organizacja
Tymczasowa Rada Stanu działała według regulaminu, uchwalonego 30 stycznia 1917 r.[3] Regulaminowymi organami Rady były:
- Zebranie Ogólne członków Rady (plenum),
- wydział wykonawczy,
- Marszałek Koronny,[4]
- Departamenty – Skarbu (II), Spraw Politycznych (III), Spraw Wewnętrznych, Gospodarstwa Społecznego, Pracy, Sprawiedliwości (VII) oraz Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (VIII),
- komisje przygotowawcze,
- Komisarze Miejscowi – nie powołani wskutek sprzeciwu władz okupacyjnych.
Obsługę Rady zapewniały Sekretariat i Kancelaria.
[edytuj] Wydział wykonawczy
Zgodnie z postanowieniami § 6 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem[1] Rada Stanu miała obowiązek wybrać wydział wykonawczy. Na drugim posiedzeniu Rady, w dniu 17 stycznia 1917 r., w skład wydziału wykonawczego wybrano: Stanisława Bukowieckiego, Stanisława Dzierzbickiego, Stanisława Janickiego, Włodzimierza Kunowskiego, Michała Łempickiego, Józefa Piłsudskiego i Wojciecha Rostworowskiego. W skład wydziału wykonawczego wchodzili także Marszałek Koronny Wacław Niemojowski oraz Wicemarszałek Koronny Józef Mikułowski-Pomorski.
W dniu 23 stycznia 1917 r. w wydziale wykonawczym przeprowadzono następujący podział referatów:
- Referat Wojny – Józef Piłsudski,
- Referat Skarbu – Stanisław Dzierzbicki,[5]
- Referat Spraw Politycznych – Wojciech Rostworowski,
- Referat Spraw Wewnętrznych – Stanisław Janicki,
- Referat Pracy – Włodzimierz Kunowski,
- Referat Sprawiedliwości – Stanisław Bukowiecki,
- Referat Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – Józef Mikułowski-Pomorski.
Zgodnie z uchwalonym 30 stycznia 1917 r. regulaminem Rady Stanu referaty stały się departamentami. W wyniku żądań władz okupacyjnych odstąpiono od utworzenia Departamentu Wojskowego, który zastępowała Komisja Wojskowa.
[edytuj] Komisje przygotowawcze
[edytuj] Komisja Konstytucyjno-Sejmowa
Komisja Konstytucyjno-Sejmowa została powołana 17 stycznia 1917 r., zaś 28 lipca tegoż roku komisja ta uchwaliła projekt konstytucji[6].
Komisja miała 24 członków, a jej przewodniczącym z urzędu był marszałek koronny.[7]. 1 marca 1917 r. w jej składzie utworzone zostały podkomisje konstytucyjna i sejmowa. W skład obu podkomisji wchodzili z urzędu przewodniczący, zastępca przewodniczącego i główny referent komisji sejmowo-konstytucyjnej.[8]
[edytuj] Komisja Komisarska
Zadaniem komisji było opracowanie regulaminu określającego kompetencje terenowych organów Rady. Przewodniczącym komisji był Stefan Dziewulski, a członkami radcy Łempicki, Kozłowski, Maj i Łuniewski.
[edytuj] Komisja Realizacyjna
Powołana w drugiej dekadzie czerwca 1917 r. w celu opracowania tymczasowych zasad organizacji władz.
[edytuj] Pozostałe komisje
- Komisja odbudowy kraju, powołana na podstawie § 7 ust. 3 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu,[1]
- Komisja regulaminowa - opracowała regulamin tego organu, zatwierdzony na posiedzeniu Rady 30 stycznia 1917 r. W skład komisji wchodzili radcy Mikułowski-Pomorski, Bukowiecki, Grendyszyński, Kunowski, Łuniewski i Śliwiński.
[edytuj] Komisja przejściowa
Komisja Przejściowa tymczasowej Rady Stanu powołana do załatwienia ogólnych spraw administracyjnych po dymisji członków tymczasowej Rady Stanu, w składzie: Józef Mikułowski-Pomorski – przewodniczący, Stanisław Bukowiecki i Kazimierz Natanson, na podstawie upoważnień tymczasowej Rady Stanu z 25 i 30 sierpnia 1917 r. Uchwalone przez tymczasową Radę Stanu przepisy dotyczące sądownictwa[9] i szkolnictwa[10], w zastępstwie Marszałka Koronnego, sygnował przy ich ogłoszeniu Józef Mikułowski-Pomorski. W celu przejęcia zarządu szkolnictwa komisja przejściowa uchwaliła 7 września 1917 r. przepisy przejściowe do Przepisów tymczasowych o szkołach elementarnych w Królestwie Polskiem.
[edytuj] Komisarze rządowi
Na podstawie § 3 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem[1] generalni gubernatorzy warszawski i lubelski wyznaczyli reprezentujących ich komisarzy i zastępców komisarzy. Komisarze byli uprawnieni do uzyskiwania informacji od Rady oraz przedstawiania stanowiska władz okupacyjnych. Komisarze mogli także zażądać zwołania posiedzenia Rady. Funkcje komisarzy i zastępców komisarzy pełnili:
[edytuj] Posiedzenia
Zgodnie z postanowieniami § 6 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu posiedzenia tRS odbywały się "z wykluczeniem jawności"[1]. Numerowane były posiedzenia plenarne. Jako poufne określane były posiedzenia odbywane bez obecności komisarzy rządowych.
- 14 stycznia – uroczysta inauguracja
- 17 stycznia – wybór członków wydziału wykonawczego oraz członków Komisji Wojskowej
- 20 stycznia – sprawozdania wydziału wykonawczego i Komisji Wojskowej
- 30 stycznia – dyskusja nad projektem regulaminu tRS
- 1 lutego – sprawozdania wydziału wykonawczego, Komisji Wojskowej i Przygotowawczej Komisji Sejmowej, sprawy wewnętrzne i organizacyjne
- 7 lutego
- 10 lutego – referat Komisji Wojskowej, zatwierdzenie projektu organizacji Departamentu Wojny, do przedłożenia władzom okupacyjnym
- 24 lutego – sprawozdania wydziału wykonawczego i Komisji Wojskowej, statut Pomocniczych Komitetów Wojskowych
- 5-6 marca – sprawozdania wydziału wykonawczego i Komisji Wojskowej, statut Komitetów Popierania Wojskowości Polskiej
- 19 marca – posiedzenie nadzwyczajne – deklaracja tRS
- 21 marca – sprawozdanie Komisji Wojskowej, statut Pomocniczych Komitetów Wojskowych
- 31 marca – sprawozdanie Komisji Wojskowej
- 6 kwietnia – dyskusja nad deklaracją tRS z 19 marca, wnioski, komunikat ws. organizacji Wojska Polskiego, deklaracja dotycząca proklamacji rosyjskiego Rządu Tymczasowego w sprawie niepodległości Polski
- 13 kwietnia – wprowadzenie marki polskiej, sprawy wojskowe
- 21 kwietnia – budżet, sprawy wojskowe
- 1 maja – relacje z władzami okupacyjnymi
- 5 maja – utworzenie Tymczasowego Rządu Polskiego, wnioski Komisji Wojskowej
- ?
- 8 czerwca – rezygnacja W. Kunowskiego i S. Dzierzbickiego, sprawa samowolnego wystąpienia M. Łempickiego, sprawy Legionów
- 8 czerwca – posiedzenie nadzwyczajne – poinformowanie tRS o odpowiedzi rządów państw okupujących na deklarację tRS z 1 maja
- (posiedzenie odnotowane jako 20) 2 lipca – budżet, dymisja J. Piłsudskiego oraz innych członków Komisji Wojskowej, sądy wojskowe
?. 18 lipca – uchwalenie Przepisów tymczasowych o urządzeniu sądownictwa w Królestwie Polskim
?. 10 sierpnia – uchwalenie Przepisów tymczasowych o szkołach elementarnych w Królestwie Polskiem oraz regulaminu Urzędu Obrachunkowego przy Departemencie Skarbu[11]
32. 25 sierpnia – dymisja tymczasowej Rady Stanu, upoważenienia dla komisji przejściowej
33. 30 sierpnia – upoważenienia dla komisji przejściowej, kwestia sprawozdania z prac tRS
Posiedzenia poufne: 26, 27, 28 kwietnia, 15, 24 (brak protokołu), 25, 31 maja, 1, 9, 13, 15 czerwca.
[edytuj] Podsumowanie działalności
Lista członków tymczasowej Rady Stanu została ogłoszona 11 stycznia 1917 r. TRS wystąpiła pod adresem władz okupacyjnych z żądaniami znacznie przekraczającymi jej uprawnienia. Domagała się m.in. przejęcia szkolnictwa i sądów oraz ustanowienia za jej zgodą regenta. Władze okupacyjne zgodziły się na powołanie armii polskiej, pod warunkiem jej całkowitego podporządkowania państwom centralnym. Na znak sprzeciwu z Rady ustąpił Piłsudski. Po jego aresztowaniu w lipcu 1917 i po tzw. kryzysie przysięgowym w Legionach Polskich, 25 sierpnia 1917 większość członków tRS podała się do dymisji, wyłaniając Komisję Przejściową "do załatwienia ogólnych spraw administracyjnych". Na ostatnim posiedzeniu tRS w dniu 30 sierpnia 1917 r. postanowiono, że Komisja Przejściowa sporządzi sprawozdanie z działalności Rady. Dorobkiem tRS był zorganizowanie administracji rządowej w formie Wydziału Wykonawczego.
Komunikaty tSR były cenzurowane przez władze okupacyjne. Z powodu cenzury sprawozdanie z prac tRS nie zostało opublikowane.[12][13]
[edytuj] Linki zewnętrzne
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Rozporządzenie c. i k. Jenerał-Gubernatora wojskowego z dnia 6-go grudnia 1916 r. o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem (Dz. Rozp. c i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XIX, poz. 120).
- ↑ Bogdan Hutten-Czapski: Sześćdziesiąt lat życia towarzyskiego i politycznego t. 2. Warszawa: Księgarnia F. Hoesicka, 1936, s. 324-610. [1]
- ↑ Ryszard Szawłowski: Najwyższe państwowe organy kontroli II Rzeczypospolitej. Warszawa: Wydawnictwo von borowiecky, 2004, s. 41-49. ISBN 83-87689-69-6.
- ↑ Po dymisji Wacława Niemojowskiego w jego zastępstwie sygnował akty prawne Józef Mikułowski-Pomorski.
- ↑ Po jego dymisji, na stanowisku Dyrektora Departamentu Skarbu zastąpił go Kazimierz Natanson.
- ↑ Stefan Bratkowski, Skąd wzięliśmy nasz ustrój, w portalu Studio Opinii
- ↑ Członkami komisji ze składu tymczasowej Rady Stanu byli: Stanisław Bukowiecki, Stefan Dziewulski, Ludwik Górski, Ludomir Grendyszyński, Antoni Kaczorowski, Włodzimierz Kunowski, Michał Łempicki, Antoni Łuniewski, Andrzej Maj, Henryk Przeździecki – zastępca przewodniczącego komisji, Wojciech Rostworowski i Władysław Studnicki. Członkami komisji, dokoptowanymi spoza składu Rady, byli: Oswald Balzer, Zygmunt Chełmicki, Zygmunt Cybichowski, Henryk Konic, Stanisław Kutrzeba, Bernard Maliniak, Ochimowski (prof.), Alfons Parczewski, Michał Rostworowski, Siemiński (prof.), Stanisław Starzyński i M. Zbrowski. Gazeta Łódzka nr 34 z 5 lutego 1917 r.
- ↑ Podkomisja sejmowa ukonstytuowała się w składzie: Zdzisław Lubomirski – przewodniczący, A. Maj. – zastępca przewodniczącego, Antoni Kaczorowski – sekretarz, prof. Siemieński i prof. Kutrzeba – referenci, Stefan Dziewulski, Ludwik Górski, Antoni Łuniewski, Tomasz Nocznicki i Wojciech Rostworowski. Podkomisja konstytucyjna zorganizowała się w składzie: Alfons Parczewski – przewodniczący, Zygmunt Chełmicki – zastępca przewodniczącego, M. Zbrowski – sekretarz, Zygmunt Cybichowski – referent, Ludomir Grendyszyński, Henryk Konic, Włodzimierz Kunowski, Maliniak, Ochimowski, M. Rostworowski i Władysław Studnicki. Gazeta Łódzka nr 71 z 14 marca 1917 r.
- ↑ Dz. Rozp. c. i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1917 r., Cz. XIV.
- ↑ Przepisy tymczasowe o szkołach elementarnych w Królestwie Polskiem (Dz. Rozp. c. i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1917 r., Cz. XVIII poz. 78).
- ↑ Por. art. 1 dekretu o Najwyższej Izbie Kontroli Państwa (Dz. U. z 1919 r. Nr 14, poz. 183 ze zm.).
- ↑ Prace T. Rady Stanu, Monitor Polski Nr 41 z 9.IV.1918 r.
- ↑ Ludomir Grendyszyński, Władysław Mech: Prace Departamentów i Biur Tymczasowej Rady Stanu Królestwa Polskiego: wykonane lub przygotowane przez czas jej istnienia t.j. od dnia 15 stycznia do 1 września 1917 roku (opis bibliograficzny) (pol.). W: Katalog główny Biblioteki Sejmowej [on-line]. 1918. [dostęp 26-11-2011].
| Tymczasowa Rada Stanu Królestwa Polskiego |
|---|
| Członkowie - Zebranie ogólne |  | | | | Marszałek Koronny - Wacław Niemojowski • Wicemarszałek Koronny - Józef Mikułowski-Pomorski • Sekretarz - Artur Śliwiński • Zastępca Sekretarza - Antoni Łuniewski | | | | Marszałek Koronny Wacław Niemojowski • Wicemarszałek Koronny Józef Mikułowski-Pomorski • Stanisław Bukowiecki • Stanisław Dzierzbicki • Stanisław Janicki • Włodzimierz Kunowski • Michał Łempicki • Józef Piłsudski • Wojciech Rostworowski | | | | Józef Mikułowski-Pomorski • Stanisław Bukowiecki • Ludomir Grendyszyński • Włodzimierz Kunowski • Antoni Łuniewski • Artur Śliwiński | | | | Franciszek Radziwiłł • Ludwik Górski • Józef Piłsudski • Michał Łempicki • Stanisław Dzierzbicki • Wojciech Rostworowski • Stefan Dziewulski • Andrzej Maj • Józef Kozłowski • Paweł Jankowski • Błażej Stolarski | | | | Józef Mikułowski-Pomorski • Stanisław Bukowiecki • Kazimierz Natanson
sekretarz - Ludomir Grendyszyński | | | | |
|
| Składy rządów polskich |
|---|
| |  | | | | | | | | | | | | | | Rządy Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie (1939–1990) |
|---|
| |
| | Rządy Rzeczypospolitej Polskiej (1944–1952) i Rządy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (1952–1989) |
|---|
| |
| | Rządy III Rzeczypospolitej (od 1989) |
|---|
| |
|
|
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją..svg)
