Tynktura – barwy używane w heraldyce. W heraldyce od XII wieku stosowano cztery kolory: niebieski, czerwień, zieleń, czerń - oraz dwa metale: złoto i srebro. Jako tynktury traktowano również futra: gronostaje i popielice (lub wiewiórki).
Od końca średniowiecza dopuszczalne było umieszczanie w herbie barw naturalnych, czyli rzeczywistych kolorów przedmiotów ukazywanych jako godła. Niewielka liczba barw - ograniczona właściwie do barw podstawowych - wynikała z podstawowej, pierwotnej funkcji herbu. Rycerski znak identyfikacyjny musiał być dobrze czytelny w trudnych warunkach pola bitwy, z odpowiedniej odległości (reguła dwustu kroków[1]). Z tego samego powodu nie stosowano w projektowaniu i opisie herbów półtonów, półcieni, barw zgaszonych oraz perspektywy. Półtony były stosowane od czasów gotyku dla uzyskania efektów trójwymiarowości malowanych herbów, był to jednak zabieg czysto artystyczny i zastosowanie w danym herbie kilku odcieni (np. czerwieni) odczytywano domyślnie jako jedną czerwoną tynkturę.
Od k. XVIII w. zaczęto stosować w heraldyce w różnych krajach barwy dodatkowe, niektóre pojawiły się nawet w oficjalnie zatwierdzonych przez urzędy heraldyczne herbach w XX i XXI w. Zastosowanie barw spoza klasycznego kanonu tynktur może wypływać niekiedy z niewielkiej wiedzy heraldycznej projektantów nowych herbów, ale zatwierdzenie niektórych przez autorytety heraldyczne, zazwyczaj bardzo ściśle przestrzegające reguł i tradycyjne, jak np Naczelny Herold Kanady i College of Arms nakazuje dodanie tych nowości do klasycznego zestawu.
Spis treści |
Dobór barw stosowany w herbach - tak szlacheckich jak i np. miejskich – często wykazywał zależność od barw herbu dynastii i państwa: barwami dominującymi w heraldyce polskiej są więc czerwień i srebro, szwedzkiej - niebieski i złoto, niemieckiej zaś - złoto, czerń i czerwień.
Pierwotną - w czasach późniejszych nie tak rygorystycznie przestrzeganą - zasadą heraldyczną było niekładzenie barwy na barwę i metalu na metal (zasada alternacji).
System zastępowania barw heraldycznych znakami graficznymi (m.in. linie poziome, pionowe, ukośne, ich kombinacje) tzw. szrafowanie albo szrafirowanie (z niem. schraffieren, Schraffuren, ang. Hatching - kreskować, kreskowanie). Określenie szrafunków (także szrafirunków) odpowiadającym konkretnym barwom i metalom miało umożliwić odwzorowywanie kolorów herbów w druku czarno - białym, gliptyce i rzeźbie. Zapełnianie pól tarczy herbowej w miedziorytach i drzeworytach kreskowaniem, stosowali sztycharze już od XVI w. W XVII w. heraldycy w różnych krajach podjęli próby ujęcia stosowanych wzorów w jednorodny system odzwieciedlania barw. Za tworcę jednego z pierwszych systemów szrafowania uważany jest przez część historyków niderlandzki sztycharz Jan Baptist Zangrius (zm. 1606). W XVII i XVIII w. funkcjonowało kilka różnych systemów kodowania kolorów przy pomocy szrafowania. Od XIX w. zasadniczo wszędzie został przyjęty jednolity system wywodzący się z francuskiej (Marcus Vulson de la Colombière[2]) i włoskiej heraldyki (Silvestre de Petrasancta[3]). Niekiedy spotyka się drobne odstępstwa w przedstawianiu późnych kolorów heraldycznych, w heraldykach narodowych.
Poniżej siedem tynktur - dwa metale (jasne tynktury) i pięć kolorów (ciemne tynktury), oraz tynktury dodatkowe, przyjęte w późnej heraldyce. Do nazywania tynktur w heraldyce europejskiej, zwłaszcza brytyjskiej i francuskiej, używa się języka starofrancuskiego.
Do celów notatek heraldycznych, zwłaszcza podczas heraldycznych wizytacji czynionych przez heroldów w terenie, stosowano inny system oznaczania kolorów i uproszczonego szkicowania herbów, zwany w języku angielski tricking. Kolory oznaczano skrótami literowymi (np.:A - Argent, G - Gules, Az - Azure itd) a powtórzone godła oznaczano kolejnymi cyframi. Istniały narodowe wariacje tego systemu, stosujące różne oznaczenia tynktur. Oznaczanie kolorów herbu skrótami literowymi stosowano także po upowszechnieniu systemu szrafowania w drukach, głównie przeznaczonych do ręcznego kolorowania. Przed wprowadzeniem szrafowania, i sporadycznie po stosowano czasem oznaczanie tynktur przy pomocy symboli astrologicznych i alchemicznych, związanych z symboliką barw[4].
W heraldyce zachodnioeuropejskiej z barwami herbu wiązano znaczenia symboliczne, do czego w Polsce najwyraźniej przywiązywano mniejsze znaczenie, o czym wydają się świadczyć odmiany tego samego herbu, polegające na swobodnej zmianie barw. Odczytywanie symboliczne barw herbów polskich jest właściwe raczej współczesności - od XIX wieku - niż czasom tworzenia herbów.
| Tynktura | Nazwa heraldyczna | Przykład i szrafowanie | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| Metale | |||
| Złoty | Or |  | Wiara, stałość, mądrość, chwała |
| Srebrny | Argent |  | Czystość, prawda, niewinność |
| Platyna[5] | | ||
| Kolory podstawowe | |||
| Niebieski (Modry) | Azure |  | Czystość, lojalność, wierność |
| Czerwony | Gules |  | Wspaniałomyślność, hart ducha |
| Purpurowy | Purpure |  | Umiarkowanie |
| Czarny | Sable |  | Rozwaga, mądrość, stałość |
| Zielony | ang. Vert, fr. Sinople |  | Miłość, radość, obfitość |
| Futra podstawowe | |||
| Gronostaj | Hermine |   | |
| Popielice | Vair |   | |
| Kolory brudne (plamy - ang. stains)[6] | |||
| Morwowy | ang. Murrey, fr. Mûre |  | |
| Krwisty | Sanguine |  | |
| Brązowy | Tenné, tanné |  | |
| Kolor nieba (błękit) | Bleu celeste |  | |
| Kolory dodatkowe | |||
| Pomarańczowy | Orangé |  | |
| Kolor popiołu | Cendrée |  | |
| Cielisty (kolor skóry) | Carnation |  | |
| Biały[7] | White, Weiss |  | |
| Różowy[8] | Rose | ||
| Futra dodatkowe i tkaniny | |||
| Łuska | ang. Scaly / Escaillé, fr. Papelonné | .svg) | |
| Pióra | ang. Plumetty, fr. Plumeté | _Nord-France.svg) | |
| Skrawki czerwonego sukna | Découpé | .svg) | |
| Złoty haft | Paillé |  | |
W okresie późnego średniowiecza i renesansu w Europie zachodniej, popularnym było blazowanie w oparciu o "planety" (włączając w to Słońce i Księżyc) oraz kamienie szlachetne. Kolory "brudne" blazowano używając nazw węzłów księżycowych.[9]. W tym też okresie zaczęto używać dodatkowe tynktury (np. cielistą i pomarańczową)
|
|
| |||||||||||||||||||||||
