Uchwała lustracyjna – uchwała przyjęta przez Sejm 28 maja 1992 r., nakazująca ministrowi spraw wewnętrznych ujawnienie nazwisk posłów, senatorów, ministrów, wojewodów, sędziów i prokuratorów będących tajnymi współpracownikami UB i SB w latach 1945–1990. Uchwała nie dotyczyła współpracowników Wojskowej Służby Wewnętrznej[1].
Sposób wykonania tej uchwały doprowadził do odwołania rządu Jana Olszewskiego. Okoliczności odwołania rządu stały się przedmiotem konfliktu między zwolennikami rządu Olszewskiego a opozycją z prezydentem Lechem Wałęsą na czele. Opozycja oskarżyła Olszewskiego i Macierewicza o wykorzystywanie uchwały lustracyjnej Sejmu do ratowania mniejszościowego rządu, a zwolennicy rządu zarzucili opozycji i prezydentowi, że doprowadzili do odwołania rządu, gdyż ten chciał dokonać lustracji.
Spis treści |
Rząd Jana Olszewskiego praktycznie od chwili swego powstania był rządem mniejszościowym (23 grudnia 1991, za powołaniem rządu głosowało 235 głosów, tj. nieznacznie powyżej 231 głosów; ten sukces rządu był możliwy dzięki głosom PSL, którego przedstawiciele nie weszli jednak do rządu i które nie było członkiem koalicji[2].
Kilkumiesięczne rozmowy Jana Olszewskiego z Unia Demokratyczną w sprawie poszerzenia koalicji załamały się w pierwszej połowie maja 1992. Równocześnie w drugiej połowie tego miesiąca zaostrzył się konflikt na linii Lech Wałęsa (ówczesny Prezydent RP) - Jan Olszewski. Kulminacja tego konfliktu nastąpiła 23 maja 1992, gdy Sejm odwołał z rządu Ministra Obrony Narodowej Jana Parysa po jego ostrym konflikcie z Prezydentem[3]. 24 maja 1992 Rada Unii Demokratycznej zwróciła się do klubu parlamentarnego tej partii, by wystąpił z wnioskiem o wotum nieufności dla rządu. 27 maja klub UD podjął w tej sprawie decyzję[4].
28 maja 1992 Janusz Korwin-Mikke nieoczekiwanie zgłosił w Sejmie projekt uchwały lustracyjnej, która - na jego wniosek - została przyjęta w tym samym dniu. Za uchwałą głosowało 186 posłów (KPN, ZChN, PC, NSZZ "Solidarność", PSL-PL, PChD, UPR), przeciw 15, a 32 wstrzymało się (głównie SLD). Posłowie UD bezskutecznie usiłowali nie dopuścić do podjęcia uchwały przez zerwanie kworum[5].
29 maja 1992 Jan Rokita w imieniu grupy 65 posłów Unii Demokratycznej, Kongresu Liberalno-Demokratycznego i Polskiego Programu Gospodarczego (tzw. mała koalicja) złożył w Sejmie wniosek o wotum nieufności dla gabinetu Jana Olszewskiego. Wnioskodawcy stawiali rządowi zarzuty dotyczące polityki gospodarczej. Głosowanie w sprawie odwołania rządu zaplanowano na 5 czerwca 1992[6].
29 maja 1992 eksperci sejmowi Zdzisław Galicki, Janusz Mordwiłko i Wojciech Sokolewicz wydali krytyczną opinię prawną nt. uchwały lustracyjnej z 28 maja 1992, stwierdzając, że została ona uchwalona sprzecznie z regulaminem Sejmu, zawiera nieprecyzyjne sformułowania oraz jest sprzeczna z prawem[7]. Krytykę tę ci sami eksperci rozwinęli w opinii uzupełniającej z 2 czerwca 1992[8]
1 czerwca 1992 doszło do spotkania Tadeusza Mazowieckiego i Waldemara Pawlaka. "Pawlak zobowiązał się wobec Mazowieckiego, że PSL będzie głosował za wotum nieufności i w zamian za to Unia będzie głosowała za powierzeniem Pawlakowi misji tworzenia rządu, jeśli prezydent go wskaże – ale bez zobowiązania, że UD do gabinetu wejdzie"[4]. Jednak "mała koalicja" nawet z posłami PSL i SLD miała za mało głosów do odwołania rządu. Decydująca była postawa KPN.
4 czerwca 1992 rano Antoni Macierewicz, sprawujący wówczas funkcję ministra spraw wewnętrznych, przedstawił w Sejmie tzw. listę Macierewicza z nazwiskami osób zarejestrowanych w archiwach po byłej SB jako tajni współpracownicy UB i SB. Wbrew brzmieniu uchwały lustracyjnej Macierewicz podkreślił, że nie są to nazwiska agentów, ale osób, które w archiwach SB zostały zarejestrowane jako agenci. Wbrew uchwale Sejmu lista nie obejmowała nazwisk wojewodów, sędziów i prokuratorów. Na liście były nazwiska ówczesnego Prezydenta RP i ówczesnego Marszałka Sejmu, parlamentarzystów niemal ze wszystkich ugrupowań sejmowych, szefa doradców premiera, dwóch konstytucyjnych ministrów oraz 6 wiceministrów.
4 czerwca 1992 wieczorem Sejm podjął uchwałę o odwołaniu rządu Jana Olszewskiego[9]. O upadku rządu zdecydowało stanowisko posłów KPN, którzy - jak powiedział w wystąpieniu sejmowym Adam Słomka - głosowali przeciwko rządowi, gdyż ten wykorzystał uchwałę lustracyjną do próby rozbicia jego partii[10].
Trybunał Konstytucyjny w Orzeczeniu z dnia 19 czerwca 1992 r., sygn. akt U 6/92 (OTK 1992, poz. 13) stwierdził niezgodność "uchwały lustracyjnej" z:
Stosowanie uchwały zawieszono na mocy Obwieszczenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 czerwca 1992 r. o zawieszeniu stosowania uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 maja 1992 r. (M.P. Nr 20, poz. 157) z dniem 19 czerwca 1992 r., zaś Obwieszczeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 października 1992 r. o utracie mocy obowiązującej uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 maja 1992 r. (M.P. Nr 34, poz. 245) uchylono ją 20 października 1992 r.
