Ukraina, łac. Ucraina (Ukraina Naddnieprzańska, Naddnieprze, rzadziej Ukraina Kijowska) – kraina historyczna położona w centralnej i południowo-wschodniej Ukrainie, na wschód od Podola i Wołynia, między Bohem a Worsklą, w dorzeczu Dniepru, do roku 1793 (drugiego rozbioru Polski) w południowo-wschodniej Rzeczypospolitej.
Do końca XVI wieku sam termin „ukraina” nie miał nigdy charakteru oficjalnego i oznaczał jedynie „ugranicze” („pogranicze”, „krańce państwowe”) poszczególnych terenów, będących pod kontrolą różnych państw[1][2][3][4]. Urzędowo nazwa „Ukraina” została użyta po raz pierwszy za czasów Rzeczypospolitej w roku 1590 w tytule konstytucji sejmowej według projektu Jana Zamoyskiego: Porządek ze strony Niżowców i Ukrainy[5]. Dopiero końcem XVI w. i na początku XVII nazwę „Ukraina” (już częściej jako nazwę własną) zaczęto utożsamiać się krainą leżącą nad środkowym i dolnym Dnieprem.
Spis treści |
We wczesnym średniowieczu był to obszar w większości zamieszkany przez wschodniosłowiańskie plemiona Drewlan w dorzeczu Słuczy z głównymi grodami w Owruczu i Korosteniu, wschodnich Polan, którzy zajmowali oba brzegi środkowego Dniepru, i Uliczów między Dniestrem a Prutem.
W roku 1030 wareskie wojska Rurykowiczów zagarnęły Bełz, a w następnym roku w wyniku wyprawy Jarosława Mądrego i Haralda III inne grody Lachów[6] aż po San. W późnym średniowieczu pod panowaniem ruskim Lędzianie (Lechici) ulegli całkowitej rutenizacji. Zaczęła się ona w 1031 od przesiedlenia przez Jarosława Mądrego, jak podaje Nestor znacznej części ludności lędziańskiej nad rzekę Roś na Naddnieprzu między Biała Cerkwią a Czerkasami na zachód od Kijowa, gdzie długo zachować mieli swą odrębność etniczną.
Pod względem politycznym do 1240 roku większość dzisiejszego obszaru Ukrainy naddnieprzańskiej należała do Rusi Kijowskiej, a następnie (po rozbiciu dzielnicowym Rusi) do sukcesyjnych księstw ruskich. Najazdy mongolskie w XIII wieku i ekspansja Wielkiego Księstwa Litewskiego na ziemie ruskie położyły kres suwerenności tych dzielnic. Głównymi ośrodkami administracyjnymi Naddnieprza w wiekach XV-XVII były m.in. Kijów, Czehryń, Biała Cerkiew.
Podczas zjazdu zjednoczeniowego (w którym uczestniczyli także Rusini) Zygmunt II August, mimo opozycji części możnowładców litewskich w stosunku do unii, wcielił na żądanie sejmu ziemie ukrainne do Korony Królestwa Polskiego jako województwa: wołyńskie, kijowskie i bracławskie[7]. Po unii lubelskiej tereny te stały się częścią prowincji małopolskiej Korony Polskiej, a szlachta tych obszarów otrzymała z ramienia sejmu lubelskiego przywileje szlachty polskiej i dużą autonomię, natomiast prawo sądowe oparto (w przeciwieństwie do reszty Korony) na statutach litewskich[8]. Przez ziemie ukrainne w kolejnych latach przetoczyły się wojny (powstania i rebelie kozackie, koliszczyzna) i epidemie hamujące jej rozwój. Ożywienie gospodarczo-handlowe na Naddnieprzu rozpoczęło się ponownie dopiero od lat '70 XVIII wieku. Polscy właściciele ogromnych majątków folwarcznych na tych ziemiach poświęcili dużo miejsca na projektowanie ekonomicznego zagospodarowania Ukrainy: tworzono domy i kompanie handlowe dla rozwoju handlu czarnomorskiego, zakładano i rozwijano manufaktury, próbowano dalej uspławniać Dniestr (ówcześnie inicjatywa księcia Nassau-Siegen i Waleriana Dzieduszyckiego), wszelkie zabiegi dotyczące tych terenów były publikowane na łamach „Dziennika Handlowego”, kres tym szeroko zakrojonym pracą przyniosły rozbiory Polski[9]. W Imperium Rosyjskim ziemie te zaczęto urzędowo nazywać Małorosją, a nazwa ta funkcjonowała do roku 1917.
W XVI-XVII wieku obszar terytorialny Ukrainy składał się z ziem wchodzących w skład województwa kijowskiego i województwa bracławskiego Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a pomiędzy rokiem 1635 (traktat polanowski) a 1686 (traktat Grzymułtowskiego) obejmował również województwo czernihowskie[10][11]. Ważniejsze miasta: Kijów, Hadziacz, Połtawa, Czehryń, Żytomierz.
 |  |
Mychajło Hruszewski w swojej dziesięciotomowej pracy Historia Ukrainy-Rusi (wyd. 1898-1937), której tom pierwszy ukazał się w 1898 roku, upublicznił określenie „Ukraina”, stosowane od tego czasu w kręgach naukowych, politycznych i społecznych w miejsce słowa „Ruś”.
W pracy tej Hruszewski Ukrainą nazywał zarówno wszystkie tereny zamieszkane przez ludność posługującą się językiem ukraińskim (a więc w zakresie etnograficznym), jak i również słowem Ukraina określał dzieje terenów południowo-wschodniej Europy (m.in. Rusi Kijowskiej) od czasów najdawniejszych po mu współczesne. Jednocześnie Hruszewski przeciwstawił się ówczesnej historiografii rosyjskiej i oficjalnej ideologii państwowej Imperium Rosyjskiego, która uznawała Wielkie Księstwo Moskiewskie i Carstwo Rosyjskie za bezpośredniego i wyłącznego spadkobiercę Rusi Kijowskiej[12][13].
Z interpretacją pojęcia Ukrainy przedstawioną przez Hruszewskiego nie zgodził się współczesny mu prominentny analityk najstarszych źródeł ruskich – profesor Henryk Paszkiewicz[14], który w swojej pracy „Początki Rusi” przedstawił pogląd, że historycznym fałszem jest przenoszenie dzisiejszych pojęć na czasy, kiedy te pojęcia nie istniały, dlatego według niego używanie terminu ukraina w odniesienie do wieków IX-XIV (czyli m.in. czasy Rusi Kijowskiej) jest błędem. Znacznie dalej historycznie (w kontekście wieków) zanegowali stosowanie tego terminu inni polscy uczeni: historyk i historiozof, i znany słowianoznawca profesor Feliks Koneczny, w swojej pracy „Polskie Logos a Ethos” pisze, że nowy język literacki narodził się wraz z powstaniem poczucia narodowego we wschodniej słowiańszczyźnie (tzw. „ukrainizmu”), które nie ma najmniejszego związku „genetycznego” z narodowością ruską poprzednią (czyli czasów kozackich), bowiem ta posiadając początkowo pewien pierwiastek wytwarzającej się narodowości ruskiej sama się go pozbawiła, poprzez wewnętrzną anarchię i okrucieństwo wojen kozackich, i nigdy go już nie nabyła. Z kolei współczesny profesor Czesław Partacz stwierdził, że o „Ukrainie” w dzisiejszym tego słowa rozumieniu, możemy mówić dopiero od jej powstania w 1991 roku[15].
Encyklopedyczną definicję pojęcia i historii Ukrainy przedstawia Encyklopedia PWN[16].
