| Wojska Ochrony Pogranicza (WOP) | |
 | |
| Żołnierze WOP przy sł. gr. nr 158 na granicy z Niemiecką Republiką Demokratyczną. Odcinek Strażnicy WOP w Pieńsku, Łużycka Brygada WOP. | |
| Historia | |
| Państwo |  Polska |
| Sformowanie | 13 września 1945 |
| Rozformowanie | 16 maja 1991 |
| Tradycje | |
| Rodowód | Korpus Ochrony Pogranicza |
| Tradycje jednostki kontynuuje lub kontynuowały | Straż Graniczna Rzeczypospolitej Polskiej |
| Dowódcy | |
| Pierwszy | płk Gwidon Czerwiński |
| Ostatni | gen. dyw. Feliks Stramik |
Wojska Ochrony Pogranicza (WOP) - formacja wojskowa, część Wojska Polskiego, odrębny rodzaj wojsk powołany do ochrony granic Polski. Liczebność formacji osiągała nawet do 20 tysięcy żołnierzy. Pierwszym dowódcą WOP był płk Gwidon Czerwiński, ostatnim gen. dyw. Feliks Stramik.
Podczas swojej 46-letniej historii istnienia WOP wielokrotnie zmieniał podległość strukturalno-służbową, przechodząc z podległości MON do MSW i odwrotnie, by w końcowej fazie swojego istnienia (od 1972 roku) pozostawać w podległości MSW, ale jako formacja wojskowa. Żołnierzy WOP obowiązywały te same regulaminy i przepisy ubiorcze, co pozostałych żołnierzy SZ PRL. Resort MON odpowiadał za uzupełnienie jednostek WOP oraz administrację rezerw osobowych i środków transportu.
Spis treści |
Wojska Ochrony Pogranicza podlegały następującym resortom:
17 maja 1945 roku dowódca 2 Armii Wojska Polskiego otrzymał rozkaz Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego nr 00264 nakazujący mu obsadzenie wschodniego brzegu Odry i Bystrzycy siłami pięciu dywizji piechoty - 5, 7, 8, 10 i 12. Jeszcze w trakcie prac związanych z realizacja tego rozkazu, kolejna decyzja Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego przesunęła dywizje - 7, 8 i 10 dalej na zachód, tj. na linię Odry i Nysy Łużyckiej. Całość prac związanych z przegrupowaniem i obsadzeniem granicy państwowej przewidziano na 10 czerwca 1945 roku. Dzień ten stał się świętem utworzonych później Wojsk Ochrony Pogranicza. W sumie na granicy państwowej rozmieszczono jedenaście dywizji piechoty i jeden korpus pancerny.
Zabezpieczenie granic wojskami liniowymi trwało do listopada 1945 roku tj. do czasu zorganizowania Wojsk Ochrony Pogranicza. Do tej chwili struktura wewnętrzna dywizji stanowiła podstawę w organizowaniu służby granicznej. Dywizja ochraniała odcinek granicy długości ok. 120-160 km, pułk 40-70 km, batalion 15-25 km, kompania 8-15 km.
Ochronę granicy przez jednostki liniowe traktowano jako stan przejściowy. Problem ten rozstrzygnięto rozkazem Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego nr 0245 z 13 września 1945 roku, którym to utworzono Wojska Ochrony Pogranicza
Struktura organizacyjna przedstawiała się następująco:
Na podstawie rozkazu Nr 0304/Org. Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego z 28 października 1945 szefowie wydziałów WOP przy dowództwach okręgów wojskowych zorganizowali pięćdziesiąt jeden przejściowych punktów kontrolnych (PPK) do kontroli ruchu w przejściach granicznych.
Departament WOP i wydziały przy okręgach wojskowych nie stanowiły w ścisłym tego słowa znaczeniu organów dowodzenia terenowymi jednostkami organizacyjnymi, jakimi były oddziały i podległe im komendy odcinków, strażnice i przejściowe punkty kontrolne. Były to instytucje nadzorująco – kontrolne.
W 1948 roku na mocy rozkazu MON z 20 marca w wyniku przeformowania Oddziałów utworzono dwanaście brygad WOP rozlokowanych promieniście wzdłuż granic Polski (Szczecin, Koszalin, Gdańsk, Kętrzyn (ośrodek szkoleniowy), Białystok, Chełm, Przemyśl, Nowy Sącz, Gliwice, Kłodzko, Lubań, Krosno Odrzańskie).
15 marca 1948 na jednostkach nawodnych Wojsk Ochrony Pogranicza wprowadzono banderę i proporzec WOP[2].
4 grudnia 1948 WOP wyłączono ze struktur MON i podporządkowano Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego.
1 stycznia 1949 w WOP były 2673 etaty oficerskie. 2070 z nich zostało obsadzonych. Braki sięgały więc około 23%. Najliczniejszą grupę żołnierzy stanowili oficerowie pochodzenia chłopskiego (40,6%) oraz robotniczego (37,5%). 79% żołnierzy było wychowankami ludowego Wojska Polskiego, 16% przedwojennego Wojska Polskiego, zaś pozostałe 5% stanowili obywatele ZSRR i oficerowie Armii Radzieckiej.
W latach 80. formacje i sprzęt (głównie pojazdy) WOP wspomagały działania milicji i ZOMO w walkach z demonstrantami sprzeciwiającym się stanowi wojennemu. Niektóre pododdziały WOP kierowane były w tym celu do służby w tak zwanych Rezerwowych Oddziałach Milicji Obywatelskiej (ROMO).
27 września 1945 sformowano Departament WOP [3] Do 14 lutego 1946 podlegał I wiceministrowi ON, gen. dyw. Wsiewołodowi Strażewskiemu, później II wiceministrowi ON, gen. broni Karolowi Świerczewskiemu. Stan etatowy wynosił: 48 wojskowych i 5 pracowników kontraktowych.
Składał się on z wydziałów: wywiadowczego, operacyjno - liniowego, szkolenia bojowego, łączności, ewidencji personalnej oraz sekcji porozumiewawczej konfliktów granicznych i przejściowych punktów kontrolnych.
Departament WOP organizował ochronę granic państwa i kierował służbami specjalistycznymi. związanymi z ochroną granic. W tym zakresie podlegały mu wydziały służby pogranicznej okręgów wojskowych, a poprzez nie oddziały ochrony pogranicza. Łączność między wydziałami służby pogranicznej OW, a oddziałami ochrony pogranicza zabezpieczały samodzielne kampanie łączności sformowane w okręgach wojskowych[4]. Przejściowe punkty kontrolne (PPK) rozpoczęto formować w listopadzie 1945.[5]
Departament WOP i jednostki ochrony pogranicza zreorganizowano we wrześniu 1946[6] Rozwiązano wydziały służby pogranicznej w okręgach wojskowych, podporządkowując oddziały ochrony pogranicza bezpośrednio Departamentowi WOP. Oddziałom ochrony pogranicza nadano nazwy regionalne. W departamencie sformowano Wydział Polityczno-Wychowawczy, Węzeł Łączności i służby pomocnicze. Stan etatowy Departamentu WOP po reorganizacji wynosił 96 wojskowych i 17 pracowników kontraktowych. 1 października 1946 Departament WOP przyjął funkcję dowodzenia oddziałami ochrany pogranicza. Zaopatrzenie pozostało w gestii III Wiceministerstwa ON i okręgów wojskowych.
Departament WOP i podległe mu jednostki zreorganizowano po raz drugi w marcu 1947 [7]. W departamencie przeformowano Wydział Polityczno-Wychowawczy w Zarząd oraz sformowano Wydział Morski i Wydział Łączności Specjalnej. Poza tym Wydział Przejściowych Punktów Kontrolnych i Konfliktów Granicznych nazwano Wydziałem Ruchu Granicznego i Konfliktów Granicznych, a przejściowe punkty kontrolne (PPK) na granicy - granicznymi placówkami kontrolnymi (GPK).
W 1948 na bazie Departamentu WOP sformowano Główny Inspektorat Ochrony Pogranicza[8]. Podlegał II wiceministrowi obrony narodowej, gen. Stanisławowi Popławskiemu. Stan etatowy wynosił: 155 wojskowych i 21 pracowników kontraktowych
Składał się on ze sztabu z wydziałami: operacyjnym, szkolenia bojowego, organizacyjno - ewidencyjnym, ruchu granicznego i i konfliktów granicznych, łączności specjalnej. Ponadto w inspektoracie występowały; Zarząd Polityczno-Wychowawczy, Wydział VII (specjalny), Wydział Personalny, Wydział Inspekcji Kwatermistrzowskiej, Służba Inżynieryjno-Saperska, Inspektor Uzbrojenia, Wydział Zdrowia, Węzeł Łączności, Prokuratura i Kancelaria Tajna.
Głównemu Inspektoratowi Ochrony Pogranicza podlegało dwanaście brygad ochrony pogranicza, jeden samodzielny batalion Centrum Wyszkolenia Ochrony pogranicza i GPK – Okęcie Zaopatrzenie inspektoratu i jednostek WOP nadal należało do III Wiceministerstwa ON i okręgów wojskowych.
1 stycznia 1949 Główny Inspektorat Ochrony Pogranicza podporządkowano ministrowi bezpieczeństwa publicznego, gen. bryg. Stanisławowi Radkiewiczowi[9]. Zaopatrzenie WOP przejęły Komendy Wojewódzkie MO.
W 1950 na bazie Głównego Inspektoratu Ochrony Pogranicza sformowano Dowództwo Wojsk Ochrony Pogranicza[10]. Podlegało ministrowi bezpieczeństwa publicznego, gen. dyw. Stanisławowi Radkiewiczowi. Stan etatowy wynosił 210 (267) wojskowych.
W jego skład wchodziły: sztab WOP z wydziałami: operacyjny, wyszkolenia bojowego, łączności, organizacyjno-ewidencyjny, łączności specjalnej i morski. Ponadto: Zarząd Polityczno-Wychowawczy i samodzielne wydziały: zwiadowczy, ruchu granicznego i konfliktów granicznych, uzbrojenia, inżynieryjno-saperski, służby zdrowia, służby weterynarii, a także Inspekcja Kwatermistrzowska i kancelaria główna.
Podlegały mu trzynaście brygad WOP, Oficerska Szkoła WOP w Kętrzynie, Szkoła Specjalistów Morskich w Gdańsku i GPK Warszawa Okęcie.
W 1965 na bazie Dowództwa WOP sformowano Szefostwo Wojsk Ochrony Pogranicza[11]. Podlegało głównemu inspektorowi obrony terytorialnej, gen. broni Grzegorzowi Korczyńskiemu. Odpowiadało za organizację ochrony granic państwa poza przejściami granicznymi i kierowało służbami specjalnymi, związanymi z ochroną granic.
Na czele szefostwa stał gen. bryg. Mieczysław Dębicki. W jego skład wchodziły: Zarząd II WOP, Oddział Operacyjno-Szkoleniowy, Wydział Łączności, Wydział Organizacyjno-Planistyczny, Wydział Ogólno-Administracyjny i kancelaria
Podlegały mu: osiem brygad WOP, cztery oddziały WOP, Zakład Tresury Psów Służbowych WOP w Zgorzelcu, Szkoła Specjalistów Morskich WOP w Gdańsku, Szkoła Podoficerów Łączności w Zgorzelcu, Szkoła Samochodowa w Białymstoku, Szkoła Podoficerów Sanitarnych WOP w Szczecinie.
Podległe jednostki przeniesiono na nowe, mniejsze etaty. powstały strażnice: techniczne, lądowe i morskie. Na granicy zachodniej rozpoczęto instalowanie urządzeń sygnalizacyjnych. W 1966 roku rozformowano Szkołę Podoficerów Sanitarnych, w 1967 Szkołę Specjalistów Morskich, w 1968 - Szkolę Samochodową i Szkolę Podoficerów Łączności. Kadrę specjalistów WOP uzupełniać miało szkolnictwo wojskowe MON.
W 1971 na bazie Szefostwa WOP WOP i komórek organizacyjnych przekazanych przez MON i MSW sformowano Dowództwo WOP[12]. Podlegało ministrowi spraw wewnętrznych, gen. bryg. Stanisławowi Kowalczykowi. Stan etatowy: 523 wojskowych. Jednocześnie powrócił do WOP pion kontroli ruchu granicznego wraz z przejściami granicznymi. Przywrócono jednolity system ochrony granicy państwa.
W 1986 podlegały mu:
W wyniku przemian i transformacji ustrojowej Wojska Ochrony Pogranicza zostały rozformowane w dniu 16 maja 1991 [13], a w ich miejsce utworzono Straż Graniczną, jako formację typu policyjnego o charakterze prewencyjnym, powołaną do ochrony granic Polski.
| |||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||
