Ten artykuł dotyczy pruskiej prowincji. Zobacz też:
Poznańskie.
Wielkie Księstwo Poznańskie 1815-1848 (dawniej Wielkie Xięstwo Poznańskie, niem. Großherzogtum Posen, fr. Grand Duché de Posnanie) – autonomiczne księstwo wchodzące w skład Prus (pozostające (z wyjątkiem lat 1848-1851) obok Prus Zachodnich i Wschodnich poza Związkiem Niemieckim[1]) powstałe na mocy kongresu wiedeńskiego, mające w zamierzeniu mocarstw zaspokoić narodowe dążenia wielkopolskich Polaków w związku z odłączeniem decyzją kongresu terytorium Wielkopolski od reszty terytorium Księstwa Warszawskiego, które otrzymało status Królestwa Polskiego, państwa konstytucyjnego, związanego jedynie unią personalną z Imperium Rosyjskim. Po powstaniu listopadowym w Królestwie Polskim, popartym przez Poznaniaków, autonomia Księstwa została ograniczona w 1831, a po powstaniach wielkopolskich z 1846 i 1848 całkowicie zniesiona. Administracja pruska bez żadnego aktu prawnego zmieniła nazwę na Prowincja Poznańska (Provinz Posen)[2], ale w użyciu społecznym nadal pozostawała nazwa Wielkie Księstwo Poznańskie (choć polskie elity polityczne również używały nowej nazwy), nazwa ta pozostała w pełnej tytulaturze królów Prus, a następnie cesarzy niemieckich aż do abdykacji Wilhelma II.
[edytuj] Terytorium i ludność
Obszar wielkiego księstwa obejmował zachodnią część podzielonego między Prusy i Rosję Księstwa Warszawskiego (z części wschodniej utworzono Królestwo Polskie), czyli Wielkopolskę bez jej wschodniej części oraz Kujawy. Obszar księstwa obejmował 28 951 km², siedzibą władz został Poznań.
Wielkie Księstwo Poznańskie zamieszkiwało w 1815 około 779 tys. osób, a pierwszy urzędowy spis ludności w Księstwie z 1816 wykazał zwiększenie populacji do 820.176 osób, głównie Polaków, a także Niemców i Żydów.
[edytuj] Podział administracyjny w latach 1819-1918
Utworzona w 1815 roku prowincja odziedziczyła podział na powiaty dokonany w 1796 roku w Prusach Południowych i zachowany z niewielkimi zmianami w czasach Księstwa Warszawskiego. Po kilku zmianach w latach 1815-1819 powstał trwały podział na rejencje i powiaty, który utrzymał się do reformy z 1887, kiedy zwiększono liczbę powiatów z 26 do 42. Podział z 1887 r. przetrwał do roku 1918.
(W tym czasie nazwy powiatów pisano wielką literą.)
- rejencja poznańska, Poznań - w 1819 roku 17 powiatów, od 1887 roku 28 powiatów, w tym 1 miejski
- Powiat babimojski, Babimost
- Powiat gostyński, Gostyń - w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu krobskiego
- Powiat grodziski, Grodzisk Wielkopolski (pierwotnie powiat bukowski, Buk, następnie z siedzibą w Grodzisku)
- Powiat jarociński, Jarocin - w 1887 wydzielony z powiatu pleszewskiego
- Powiat kępiński, Kępno - w 1887 wydzielony z powiatu ostrzeszowskiego
- Powiat kościański, Kościan
- Powiat koźmiński, Koźmin - w 1887 wydzielony z powiatu krotoszyńskiego
- Powiat krobski, Krobia - w 1887 zlikwidowany i podzielony na powiaty gostyński i rawicki
- Powiat krotoszyński, Krotoszyn
- Powiat leszczyński, Leszno - w 1887 wydzielony z powiatu wschowskiego
- Powiat międzychodzki, Międzychód
- Powiat międzyrzecki, Międzyrzecz
- Powiat nowotomyski, Nowy Tomyśl - w 1887 wydzielony z powiatu grodziskiego
- Powiat obornicki, Oborniki Wielkopolskie
- Powiat odolanowski, Ostrów Wielkopolski
- Powiat ostrowski, Ostrów Wielkopolski - w 1887 wydzielony z powiatu odolanowskiego
- Powiat ostrzeszowski, Ostrzeszów
- Powiat pleszewski, Pleszew
- Miasto Poznań - w 1887 wydzielone jako powiat miejski ze zlikwidowanego powiatu poznańskiego
- Powiat poznański, Poznań - w 1887 zlikwidowany i podzielony na 3 powiaty: poznański wschodni, poznański zachodni i miejski powiat Poznań
- Powiat poznański wschodni, Poznań - w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu poznańskiego
- Powiat poznański zachodni, Poznań - w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu poznańskiego
- Powiat rawicki, Rawicz - w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu krobskiego
- Powiat skwierzyński, Skwierzyna - w 1887 wydzielony z powiatu międzychodzkiego
- Powiat szamotulski, Szamotuły
- Powiat śmigielski, Śmigiel - w 1887 wydzielony z powiatu kościańskiego
- Powiat śremski, Śrem
- Powiat średzki, Środa Wielkopolska
- Powiat wrzesiński, Września
- Powiat wschowski, Wschowa
- rejencja bydgoska, Bydgoszcz - w 1819 roku 9 powiatów, od 1887 roku 14 powiatów, w tym 1 miejski
- Miasto Bydgoszcz - w 1887 wydzielone jako powiat miejski z powiatu bydgoskiego
- Powiat bydgoski, Bydgoszcz
- Powiat chodzieski, Chodzież
- Powiat czarnkowski, Czarnków
- Powiat gnieźnieński, Gniezno
- Powiat inowrocławski, Inowrocław
- Powiat mogilnicki, Mogilno
- Powiat strzelneński, Strzelno - w 1887 wydzielony z powiatu inowrocławskiego
- Powiat szubiński, Szubin
- Powiat wągrowiecki, Wągrowiec
- Powiat wieleński, Wieleń - w 1887 wydzielony z powiatu czarnkowskiego
- Powiat witkowski, Witkowo - w 1887 wydzielony z powiatu gnieźnieńskiego
- Powiat wyrzyski, Wyrzysk
- Powiat żniński, Żnin - w 1887 wydzielony z powiatu szubińskiego oraz częściowo wągrowieckiego i mogileńskiego
Władcą księstwa był król pruski, reprezentowany przez księcia-namiestnika (przez cały okres istnienia tego urzędu był nim Antoni Henryk Radziwiłł). Pełnił on przede wszystkim funkcje reprezentacyjne i honorowe. Nadzór nad administracją państwową sprawował mianowany przez rząd w Berlinie naczelny prezes księstwa. W 1824 powołano dodatkowo Sejm Wielkiego Księstwa Poznańskiego, który miał jednak jedynie charakter doradczy. Pierwsza sesja tego sejmu miała miejsce dnia 21 października 1827 roku, a ostatnia - siódma 9 lutego 1845 roku. Jego marszałkiem wybrany został ks. ordynat Antoni Sułkowski z Rydzyny. W jego skład wchodzili posłowie wybrani przez właścicieli dóbr ziemskich (było ich 22), posłowie wybierani przez właścicieli dóbr miejskich (16) oraz posłowie wybierani pośrednio przez mieszkańców gmin wiejskich (8). Oprócz tego w skład sejmu wchodzili nieliczni członkowie dziedziczni.
Administracyjnie księstwo podzielono na rejencje poznańską i bydgoską, te zaś na 26 powiatów, w których władzę sprawowali landraci.
Powstałe w wyniku realizacji artykułu 1 Umowy rosyjsko-pruskiej z 3 maja 1815 roku i potwierdzonego artykułem 2 Aktu Końcowego Kongresu wiedeńskiego z dnia 9 czerwca 1815 roku, oddzielającego ziemie zachodniej Wielkopolski i Kujaw od reszty Księstwa Warszawskiego i wcielone do Królestwa Prus Patentem króla Fryderyka Wilhelma III w dniu 15 maja 1815 roku. 3 sierpnia 1815 roku w Poznaniu odbyła się uroczystość złożenia królowi Prus hołdu przez mieszkańców nowo utworzonego księstwa wobec reprezentującego króla namiestnika - ks. Antoniego Henryka Radziwiłła. Pierwszym Naczelnym Prezesem administracji księstwa w latach 1815 - 1824 był Joseph von Zerboni di Sposetti. Utworzona w 1815 autonomia miała, w zamierzeniu mocarstw, zaspokoić narodowe dążenia wielkopolskich Polaków. Deklarowane wolności mieszkańców prowincji nie były jednak nigdy ściśle respektowane, a ponowny proces germanizacji rozpoczął się od samego początku istnienia Księstwa. Poparcie przez społeczeństwo polskie powstania listopadowego dało Prusom pretekst do likwidacji autonomii Księstwa. W 1831 zlikwidowano urząd księcia-namiestnika podporządkowując Wielkie Księstwo mianowanemu z Berlina naczelnemu prezesowi. Proces odgórnej germanizacji uległ wówczas nasileniu, osiągając apogeum po zjednoczeniu Niemiec w 1871.
Formalnie autonomia przestała istnieć w 1848, gdy Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe przemianowało Wielkie Księstwo Poznańskie na Prowincję Poznańską (aczkolwiek nie miało do tego prawa). Zaś jako twór polityczny Wielkie Księstwo zniknęło, gdy w konstytucji Prus z 5 grudnia 1848 nie znalazł się zapis o jego istnieniu.
[edytuj] Polskie organizacje w Wielkim Księstwie Poznańskim
[edytuj] Sławni ludzie z Księstwa
(w porządku alfabetycznym)
- Stanisław Adamski (1875-1967), ksiądz, działacz społeczny i polityczny, m.in Związku Katolickich Towarzystw Robotników Polskich, założyciel i redaktor tygodnika 'Robotnik'
- Tomasz K. Bartkiewicz (1865-1931), kompozytor i organista, współzałożyciel Związku Kół Śpiewackich
- Ryszard Berwiński (1819-1879), poeta, członek Towarzystwa Literacko – Słowiańskiego we Wrocławiu, tłumacz i folklorysta
- Hipolit Cegielski (1815-1868), przemysłowiec, działacz społeczny i kulturalny
- Dezydery Chłapowski (1788-1879), generał, działacz gospodarczy i polityczny
- Bernard Chrzanowski (1861-1944), działacz społeczny i polityczny, prezes Związku Sokołów Wielkopolskich
- August Cieszkowski (1814-1894), filozof, działacz społeczny i polityczny, jeden z założycieli Ligi Polskiej, współtwórca i prezes PTPN
- Czesław Czypicki (1855-1926), mecenas z Koźmina, działacz towarzystw śpiewaczych
- Bolesław Dembiński (1833-1914), kompozytor i organista, działacz towarzystw śpiewaczych
- Franciszek Dobrowolski (1830-1896), dyrektor teatru, redaktor "Dziennika Poznańskiego"
- Tytus Działyński (1796-1861), działacz polityczny, mecenas sztuki
- Ewaryst Estkowski (1820-1856), pedagog, działacz oświatowy, redaktor "Szkoły Polskiej"
- Maksymilian Jackowski (1815-1905), sekretarz generalny Centralnego Towarzystwa Gospodarczego, patron kółek rolniczych
- Kazimierz Jarochowski (1828-1888), historyk, publicysta "Dziennika Poznańskiego", współzałożyciel PTPN
- Józef Kościelski (1845-1911), poseł i działacz polityczny, współtwórca stowarzyszenia Straż
- Konstanty Kościński, autor Przewodnika po Poznaniu i Wielkim Księstwie Poznańskiem (Poznań 1909)
- Antoni Kraszewski (1797-1870), polityk ziemiański i poseł
- Józef Krzymiński (1858-1940), lekarz, działacz społeczny i polityczny, poseł do parlamentu z ramienia ludowców
- Karol Libelt (1807-1875), filozof, działacz polityczny i społeczny, prezes PTPN
- Jan Maciaszek (1876-1932), adwokat, działacz narodowy, członek Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu, jeden z przywódców powstania wielkopolskiego, pierwszy polski prezydent Bydgoszczy
- Karol Marcinkowski (1800-1848), lekarz, działacz społeczny, inicjator budowy Bazaru w Poznaniu
- Władysław Marcinkowski (1858-1947), rzeźbiarz, twórca pomnika J.Słowackiego w Miłosławiu oraz rzeźb w konkatedrze św. Stanisława Biskupa w Ostrowie Wielkopolskim
- Teofil Matecki (1810-1886), lekarz, działacz społeczny, członek PTPN, inicjator wystawienia pomnika Mickiewicza w Poznaniu
- Maciej Mielżyński (1799-1870), działacz społeczny, inicjator budowy Bazaru w Poznaniu
- Seweryn Mielżyński (1805-1872), działacz polityczny, malarz, kolekcjoner dzieł sztuki, uczestnik powstań narodowych
- Ludwik Mierosławski (1814-1878), generał, pisarz i poeta, działacz polityczny i narodowościowy, a także historyk wojskowości
- Jędrzej Moraczewski (1802-1855), historyk (przedstawiciel lelewelowskiej szkoły historycznej), publicysta, działacz społeczny
- Ludwik Mycielski (1854-1926), prezes Rady Narodowej w 1913
- Andrzej Niegolewski (1787-1857), pułkownik, uczestnik kampanii napoleońskich, poseł, udziałowiec spółki Bazar w Poznaniu
- Władysław Niegolewski (1819-1885), liberalny polityk i poseł, powstaniec z lat 1848, 1848 i 1863, współzałożyciel TCL i CTG
- Władysław Oleszczyński (1808-1866), rzeźbiarz, twórca pomnika Mickiewicza w Poznaniu
- Władysław Piórek (1852-1926), lekarz, działacz narodowy i społeczny w Bydgoszczy
- Gustaw Potworowski (1800-1860), założyciel Kasyna w Gostyniu, działacz Ligi Polskiej
- Edward Raczyński (1786-1845), konserwatywny polityk, mecenas sztuki, fundator biblioteki
- Antoni Radziwiłł (1775-1833), książę, namiestnik Wielkiego Księstwa Poznańskiego
- Karol Rzepecki (1865-1931), księgarz, działacz społeczny i polityczny, redaktor "Sokoła"
- Emilia Sczaniecka (1804-1896), działaczka społeczna i narodowościowa, organizatorka kobiet w Księstwie
- Walenty Stefański (1813-1877), księgarz, działacz polityczny, jeden z organizatorów Ligi Polskiej
- Florian Stablewski (1841-1906), arcybiskup poznańsko-gnieźnieński, poseł do sejmu pruskiego
- Antoni Stychel (1859-1935), ksiądz i poseł, prezes Związku Katolickich Towarzystw Robotników Polskich
- Augustyn Szamarzewski (1832 – 1891), działacz społeczny, patron polskich spółek zarobkowych
- Roman Szymański (1840-1908), działacz polityczny, publicysta, redaktor "Orędownika"
- Walenty Śmigielski (1849-1906), ksiądz, działacz niepodległościowy i gospodarczy, budowniczy konkatedry w Ostrowie Wielkopolskim, autor "Wspomnień z Kulturkampfu 1875-1878"
- Aniela Tułodziecka (1853-1932), działaczka oświatowa Towarzystwa Warta
- Emil Warmiński (1881-1909), lekarz, założyciel i animator polskich organizacji patriotycznych i gospodarczych w Bydgoszczy
- Piotr Wawrzyniak (1849-1910), ksiądz, działacz gospodarczy i oświatowy, patron Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych
- Leon Wegner (1824-1873), ekonomista, historyk, jeden z twórców PTPN
- Teofil Wolicki (1768-1829), arcybiskup poznańsko-gnieźnieński
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ Juliusz Bardach i Monika Senkowska-Gluck (red.): Historia państwa i prawa Polski, Tom III od rozbiorów do uwłaszczenia. Warszawa: PWN, 1981, s. 601. ISBN 8301026588.
- ↑ Juliusz Bardach i Monika Senkowska-Gluck (red.): Historia państwa i prawa Polski, Tom III od rozbiorów do uwłaszczenia. Warszawa: PWN, 1981, s. 599. ISBN 8301026588.
[edytuj] Bibliografia
- Konstanty Kościński, Przewodnik pod Poznaniu i Wielkim Księstwie Poznańskiem, Poznań 1909
- Jerzy Kozłowski, Administracja Wielkopolski pod pruskim zaborem 1793-1918, Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości w Poznaniu, Wydawnictwo Terra, Poznań, 2000
| Ziemie I Rzeczypospolitej pod zaborami 1815–1918 |
|---|
| | Rosja | |  | | | Prusy | | | | Austria | | | | Austria, Prusy i Rosja | |
|
Multimedia w Wikimedia Commons
