| województwo wołyńskie | |||||||||||||||||
| |||||||||||||||||
województwo wołyńskie na mapie Polski | |||||||||||||||||
| Utworzone | 19 lutego 1921 | ||||||||||||||||
| Uruchomione | 1 marca 1921[1] | ||||||||||||||||
| Stolica województwa | Łuck | ||||||||||||||||
| Urząd Wojewódzki | Łuck, ul. Jagiellońska 72 | ||||||||||||||||
| Wojewoda | ostatni: Aleksander Hauke-Nowak | ||||||||||||||||
| Powierzchnia w 1921 | 30 274 km² | ||||||||||||||||
| Powierzchnia w 1939 | 35 754 km² | ||||||||||||||||
| Ludność | 1 437 907 mieszk. (1921) 2 085 600 mieszk. (1931) | ||||||||||||||||
| Gęstość zaludnienia | 47,5 mieszk./km² (1921) 58,4 mieszk./km² (1931) | ||||||||||||||||
| Tablica rejestracyjna | WŁ | ||||||||||||||||
| |||||||||||||||||
Województwo wołyńskie – województwo II Rzeczypospolitej istniejące w latach 1921–1939 ze stolicą w Łucku.
Województwo zostało utworzone 19 lutego 1921 roku[2]. Największą zmianą terytorialną w ciągu istnienia województwa było przyłączenie 16 grudnia 1930 roku powiatu sarneńskiego z województwa poleskiego[3]. W 1938 roku powierzchnia województwa wynosiła 35 754 km². Poza Łuckiem, głównymi miastami były Równe (największe miasto), Kowel, Krzemieniec, Ostróg, Włodzimierz i Dubno.
Spis treści |
W spisie z 1921 roku zarejestrowano 1 437 907 mieszkańców[4].
W 1931 r. województwo wołyńskie zamieszkiwało 2 085 600 osób[5].
Skład ludności:
Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.
| Powiat | Pow. km² | Mieszk. | Miasto powiatowe | Mieszk. | |
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo wołyńskie | |||||
| dubieński (lub dubnowski) | 3275 | 226.700 | Dubno | 12.696 | |
| horochowski | 1757 | 122.100 | Horochów | 5.991 | |
| kostopolski (od 1925) ² | 3496 | 159.600 | Kostopol | 6.523 | |
| kowelski | 5682 | 255.100 | Kowel | 27.653 | |
| krzemieniecki | 2790 | 243.000 | Krzemieniec | 19.997 | |
| lubomelski | 2054 | 85.500 | Luboml | 4.111 | |
| łucki | 4767 | 290.800 | Łuck | 37.737 | |
| ostrogski (do 1924) ³ | 818 | 56.595 | Ostróg | 12.975 | |
| rówieński ² | 2898 | 252.800 | Równe | 40.788 | |
| sarneński (od 1930) ¹ | 5478 | 181.300 | Sarny | 7.587 | |
| włodzimierski | 2208 | 150.400 | Włodzimierz | 24.609 | |
| zdołbunowski (od 1925) ³ | 1349 | 118.300 | Zdołbunów | 10.228 | |
| ¹ 16 grudnia 1930 r. przyłączono do woj. wołyńskiego powiat sarneński z woj. poleskiego (Dz. U. z 1930 r. Nr 82, poz. 649). | |||||
| ² 1 stycznia 1925 r. utworzono powiat kostopolski z części powiatu rówieńskiego (Dz. U. z 1924 r. Nr 68, poz. 655). | |||||
| ³ 1 stycznia 1925 r. przemianowano powiat ostrogski na zdołbunowski (Dz. U. z 1924 r. Nr 68, poz. 655). | |||||
W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. wołyńskiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).
Określenie miasto miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że "miasto administracyjne" faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (Nisko, Borysław, Tustanowice) były wręcz wsiami[6].
Odwrotnie wiele miasteczek, a nawet miast – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka bądź prawa miejskie – były wsiami w gminach wiejskich[6]. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka/praw miejskich (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).
Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. Pruchnik Miasto, Waręż Miasto, Tartaków Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś)[6].
Za II Rzeczypospolitej w poczet miast (gmin miejskich) zaliczano różne grupy miejscowości zależnie od obszaru dawnego zaboru, w których się znajdowały. W województwach wschodnich byłego zaboru rosyjskiego (m.in. w woj. poleskim) po odzyskaniu niepodległości panowało zamieszanie co do charakteru prawnego miejscowości posiadających prawa miejskie/miasteczka. Sprawa ta została częściowo uregulowana różnymi rozporządzeniami[7][8][9][10], lecz przepisy były tylko częściowo wykonywane[11]. Ostatecznie w woj. poleskim za miasta uznano wszystkie miejscowości posiadające w 1924 roku prawa miejskie bądź te miejscowości o prawach miasteczka, które liczyły ponad 2.000 mieszkańców. Jednakże Główny Urząd Statystyczny (na którego danych poniższa tabela jest utworzona) oparł wykaz nie na stanie faktycznym, lecz na obowiązujących przepisach prawno-administracyjnych (przez to są w nim niewielkie rozbieżności, np. Łokacze). Stąd:
W poniższej sortowalnej tabeli umieszczono wszystkie miasta i miasteczka województwa wołyńskiego obu typów (stan na 1924 rok) z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka). W późniejszych latach część najmniejszych miast status miejski utraciła; w wykazie oznaczono (►) miasta, które w 1937 roku były już wsiami[14].
W poniższej sortowalnej tabeli umieszczono wszystkie miasta i miasteczka województwa wołyńskiego obu typów (stan na 1924 rok) z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka). W późniejszych latach część najmniejszych miast status miejski utraciła; w wykazie oznaczono (►) miasta, które w 1937 roku były już wsiami[14].
Stan ludności: na 30 czerwca 1921 roku (niezależnie od statusu jednostki w 1921 roku)
Główne źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom IX - Województwo Wołyńskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923
Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VIII - Województwo Poleskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
► = status miejski utracony przed 1937 rokiem
| |||||||||||
| |||||||||||||