Zgorzelec (łac. Gorlicium, niem. Görlitz ?/i, grnłuż. Zhorjelc, dlnłuż. Zgórjelc cz. Zhořelec) – miasto i gmina przygraniczna w województwie dolnośląskim, w polskiej części Łużyc Górnych, na prawym brzegu Nysy Łużyckiej, w Obniżeniu Żytawsko-Zgorzeleckim. Przed 1945 stanowiło prawobrzeżną część miasta Görlitz.
Zgorzelec jest siedzibą gminy wiejskiej Zgorzelec oraz powiatu zgorzeleckiego. Miasto należy do Związku Miast Polskich.
Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 31 551 mieszkańców[1]. Wspólnie Zgorzelec i Görlitz liczą 87 508 mieszkańców.
Według danych z roku 2002[2] Zgorzelec ma obszar 15,86 km² (1586 ha), w tym:
- użytki rolne: 40%
- użytki leśne: 3%
Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 15,88 km²[3]. Miasto stanowi 1,89% powierzchni powiatu.
W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.
[edytuj] Demografia
Osobny artykuł: Ludność Zgorzelca.
Dane z 30 czerwca 2010[4]:
| Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni |
|---|
| jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
| populacja | 31 684 | 100 | 16 776 | 52,9 | 14 908 | 47,1 |
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²) | 1995,2 | 1056,4 | 938,8 |
Nazwę miasta utworzono najprawdopodobniej od czasownika "gořeti" tj. gorzeć, palić, płonąć – pierwotnie osadnictwo wiązało się z wypaleniem lasu.
Nazwy pojawiające się w najstarszych dokumentach[5]
Widok miasta "Gorlitz" od wschodu,
1575
Mapa miasta "Goerlitz" i jego przedmieścia z
1750- Yzcorelik, Yzcorzelik – (1126) - Bitwa pod Chlumcem
- Drewnow, Drzewniow, Yzhorelik – (1131)
- Gorliz, Gorlic – (1238)
- Zgorliz – (1241)
- Goerlitcz, Goerlitz – (1266)
- Gorlicz – (1301)
- Gorlitz – (1322) - (Askańczycy ?)
- Gerlicz – (1378) - (Luksemburgowie ?)
- Gurlicz – (1384, 1456) - ziemie Korony czeskiej (Wacław IV Luksemburski, Zygmunt Luksemburski, Albrecht II Habsburg , Władysław Pogrobowiec)
- Garlicz – (1429)
- Gorlicze – (1430)
- Gorlitcz – (1434, 1475)
- Ghorlitz – (1443)
- Gorlitzsch – (1488 - Węgry - Maciej Korwin, Władysław II Jagiellończyk)
- Gorlytz (1511 - Ludwik II Jagiellończyk)
- Gorlicium, Gorlcia – używane były także formy zlatynizowane
- Ost-Görlitz[7] – (do 1946) nazwa prawobrzeżnej części miasta.
- Görlitz Moys – (od 1 czerwca 1929 do 14 marca 1947) nazwa prawobrzeżnej południowej dzielnicy miasta.
- Zgorzelice - nazwa polskiej części miasta w latach 1945-1946[8].
- Zgorzelec – obecna nazwa polskiej części miasta wprowadzona po II wojnie światowej obowiązująca od 19 maja 1946[9]
[edytuj] Kalendarium
Zgorzelec – ul. Warszawska
[edytuj] Ciekawostki
- Barwy herbu i flagi Zgorzelca (niebiesko-żółte) są identyczne jak we fladze Górnych Łużyc, na terenie których Zgorzelec leży.
- Światową sławę zdobył Jakub Böhme (1575-1624), mieszkaniec Zgorzelca, mistyk, myśliciel i teolog, który zapoczątkował nowożytną filozofię niemiecką. Jego pierwsze dzieło jest znane pod tytułami Morgen Rothe im Auffgang lub Aurora, czyli Jutrzenka o poranku. 7 stycznia 2006 roku, z powodu zainteresowania Jakubem Böhme miasto, jak i sąsiednie Görlitz, odwiedził Nicolas Cage[16].
- Przez Zgorzelec prowadzą szlak Via Regia oraz dwa szlaki pątnicze: Wielkopolska i Dolnośląska Droga św. Jakuba, które przez Most staromiejski łączą się z europejską siecią dróg św. Jakuba (his. Camino de Santiago).
- W 1945 roku, w wyniku ustalenia granicy na Nysie Łużyckiej stał się niezależną jednostką administracyjną. Wcześniej był wschodnim przedmieściem Görlitz.
- Według Marcina Kromera małopolskie miasto Gorlice zostało założone w XIV wieku przez osadników z Görlitz, chociaż istnieje wiele innych hipotez dotyczących etymologii nazwy tego miasta[17].
[edytuj] Gospodarka i infrastruktura
[edytuj] Komunikacja
Zgorzelec leży na trasie europejskiej E40, która łączy francuskie Calais z kazachskim Ridder. Jej elementem jest biegnąca od byłego przejścia granicznego w Jędrzychowicach autostrada A4. Połączona ona jest węzłem autostradowym z drogą krajową nr 94. Ważnym traktem komunikacyjnym jest również droga krajowa nr 30 łącząca Zgorzelec z Jelenią Górą. Ponadto przez samo miasto przebiega droga wojewódzka nr 317 oraz prowadząca do przejścia granicznego Bogatynia-Kunratice droga wojewódzka nr 352. Miasto posiada jedną linię autobusową nr 50, obsługiwaną przez PPKS sp. z o.o. w Zgorzelcu. Dawniej miasto posiadało sieć tramwajową, planowana jest reaktywacja tej formy transportu miejskiego.
Przez Zgorzelec przebiegają dwie linie kolejowe: Linia kolejowa E 30 (stanowiąca część III Paneuropejskiego Korytarza Transportowego z Drezna do Lwowa) oraz linia kolejowa nr 274 (Wrocław Świebodzki - Jelenia Góra - Görlitz). Na terenie miasta znajdują się dwie stacje kolejowe: Zgorzelec Miasto oraz Zgorzelec. Na terenie miasta znajdują się 3 wiadukty kolejowe oraz jeden drogowy.
[edytuj] Architektura
Zabytki w mieście:
LO im. Braci Śniadeckich w Zgorzelcu
[edytuj] Opieka zdrowotna
Na terenie miasta świadczenia zdrowotne zapewniają[potrzebne źródło]:
[edytuj] Kultura i sztuka
[edytuj] Instytucje kulturalne
- Miejski Dom Kultury, Biblioteka Miejska w Zgorzelcu, Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia, Muzeum Łużyckie, Młodzieżowa Orkiestra Mandolinistów, Grupa Teatralna "Widziadło", Dziecięcy Teatr Baśni.
- W mieście działa kino "PoZa NoVa"[18].
[edytuj] Sport i rekreacja
Głównym obiektem sportowym jest Centrum Sportowo-Rekreacyjne, w którego skład wchodzą: dwa boiska do piłki nożnej, kompleks boisk o nawierzchni sztucznej, hala sportowa, basen kryty, basen odkryty, korty tenisowe, siłownia, sauna, gabinet odnowy biologicznej, hala sportowa przy ul. Traugutta[potrzebne źródło].
[edytuj] Kluby i zespoły
[edytuj] Media lokalne
W latach 90. istniało również Radio Frem (90.6 fm) oraz Zgorzelecka Telewizja Lokalna (ZTL).
Kościół św. Jadwigi Śląskiej w Zgorzelcu
Media regionalne o charakterze ponadmiejskim poruszające problemy miasta Zgorzelca:
- Gazeta Wojewódzka
- Telewizja Łużyce
Przez miasto przebiega Dolnośląska Droga św. Jakuba odcinek szlaku pielgrzymkowego do grobu św. Jakuba w Santiago de Compostela w Hiszpanii.
[edytuj] Wspólnoty wyznaniowe
Na terenie miasta funkcjonuje 5 parafii rzymskokatolickich, które wchodzą w skład dekanatu zgorzeleckiego. W mieście działają także: prawosławna parafia Świętych Konstantyna i Heleny, parafia luterańska, zbór zielonoświątkowy ARKA, zbór baptystów oraz 4 zbory Świadków Jehowy z Salą Królestwa[19].
[edytuj] Współpraca międzynarodowa
| Ta sekcja od 2011-10 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Miasta i gminy partnerskie:
[edytuj] Panoramy miasta
Panorama Zgorzelca Fotografia z powietrza
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
- ↑ Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
- ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2010 r (pol.). GUS. [dostęp 2011-01-30].
- ↑ Waldemar Bena, Polskie Górne Łużyce: przyroda, historia, zabytki, Wyd. F. H. Agat, Zgorzelec 2003, ISBN 83-918198-3-3
- ↑ 6,0 6,1 Codex diplomaticus Lusatiae superioris, tom I
- ↑ PolandPoland.com (ang.) Niemieckie nazwy polskich miast [Dostęp: 2009-04-17]
- ↑ Historia powiatu (pol.). powiat.zgorzelec.pl. [dostęp 30 sierpnia 2010].
- ↑ M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85 M.P. 1946 nr 44 poz. 85 Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.
- ↑ M.P. z 1947 r. Nr 37, poz. 297 M.P. 1947 nr 37 poz. 29 Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 15 marca 1947 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.
- ↑ Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii
- ↑ Waldemar Bena. Szlakiem grodzisk słowiańskich i średniowiecznych zamków
- ↑ Krzysztof Jaworski "ARCHEOLOGIA ŻYWA" Nr 2 (36)2006
- ↑ * Szkice Górnołużyckie tom 2 W. Bena, U. Zubrzycka, P. Zubrzycki, K. Fokt, ISSN 1642-5529, Zgorzelec 2004
- ↑ wg Encyclopædia Britannica 1303 rok. wg PWN ok. 1215 roku
- ↑ Nicolas Cage w Zgorzelcu (pol.). [dostęp 29 sierpnia 2009].
- ↑ Gorlice (pol.). [dostęp 26 sierpnia 2008].
- ↑ Oficjalna strona kina (pol.). pozanova.zgorzelec.eu. [dostęp 2012-02-01].
- ↑ Sala Królestwa, Zgorzelec, Słowackiego 6f
[edytuj] Bibliografia
- Zbyszek Dobrzyński, Krzysztof Fokt: Pod stuletnią kopułą. Zgorzelec: Oficyna Wydawnicza "Obrzeża", 2003. ISBN 83-88380-28-1.
[edytuj] Linki zewnętrzne
Polska
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło Zgorzelec w Wikisłowniku
.jpg)
.JPG)
